Kurs na Elefantynę!

OLYMPUS DIGITAL CAMERAElefantyna jest jedną z dwóch większych wysp położonych na Nilu w pobliżu Asuanu, wpisującą się w typowy dla rejonu I katarakty krajobraz wysepek i skał rozciągniętych w poprzek rzeki. W starożytności odgrywała ważną rolę jako miejsce, z którego wyruszały wyprawy wojenne do Kusz, kopalń na wschodzie oraz ekspedycje handlowe na południe mające na celu pozyskanie egzotycznych towarów, w tym kości słoniowej. Stąd pochodzi grecka nazwa wyspy wywodząca się od greckiej wersji egipskiego słowa Abu, oznaczającego słonia. Początki osadnictwa na Elefantynie, związane z kulturą Nagada, sięgają IV tysiąclecia p.n.e.  Już w okresie tynickim wyspa musiała pełnić istotną rolę, o czym świadczy spora ilość pieczęci z odciskami imion władców, odkrytych podczas badań archeologicznych. Jednym z ważnych miejsc na wyspie od początku funkcjonowania osadnictwa była świątynia Satet, bogini katarakt, przedstawianej jako kobieta z białą koroną oraz rogami antylopy. Świątynia miała formę prostej konstrukcji zbudowanej z cegieł i wkomponowanej w naturalną niszę skalną. Kult Satet rozwijał się na wyspie nieprzerwanie w kolejnych latach, a świątynia była rozbudowywana przez poszczególnych władców. Za Mentuhotepa II powstał dziedziniec z ogromnym zbiornikiem wodnym, gdzie obchodzono uroczystości związane z wylewem Nilu. Dzisiaj nad grotą stoi zrekonstruowana świątynia z piaskowca dedykowana Satet przez Hatszepsut i Totmesa III. Obok niej znajduje się zrekonstruowany przybytek Sezostrisa I wybudowany z wapienia. Bloki użyte niegdyś do wzniesienia tych budowli zostały znalezione w późniejszej świątyni Satet ufundowanej przez Ptolemusza VI i Ptolemeusza VIII. Satet nie była jedyną patronką wyspy. Bogini katarakt sprawowała opiekę nad Elefantyną razem ze swoim boskim małżonkiem, baraniogłowym Chnumem oraz ich córką Anuket, uważaną także za patronkę wyspy Sehel. Najstarsze ślady kultu Chnuma na wyspie Abu, pochodzące z II w. p.n.e. to kilka fragmentów wapienia z jego budowli, datowanych na czasy Sebekhotepa III. Przybytek znajdował się prawdopodobnie w miejscu, w którym dzisiaj widoczne są ruiny świątyni pochodzącej z najmłodszego etapu przebudowy. Na większa skalę świątynie Chnuma rozbudował Totmes III, ale ścieżka, podstawy kolumn oraz brama na górnym poziomie budowli są datowane na czasy Nektanebo II (XXX dynastia), natomiast dekoracja monumentalnej bramy została ukończona dopiero za Aleksandra IV. Pewne elementy do świątyni dodali także ptolemejscy władcy oraz rzymscy cesarze. Należy do nich między innymi ogromny taras znajdujący się naprzeciw rzeki. W swojej pełnej formie świątynia mierzyła 123 m długości, a dziedziniec był wypełniony posągami, stellami, stołami ofiarnymi oraz obeliskami. Z kultem boga katarakt na wyspie związany jest także cmentarz świętych baranów, który został odkryty w 1908 roku przez francuskich archeologów między świątynia Chnuma i Satet. Kult Chnuma na wyspie przetrwał do wczesnych czasów rzymskich. Dzisiaj to ruiny jego świątyni wznoszące się nad obszarem osadniczym są najlepiej zachowaną budowlą. W starożytności kult Satet i Chnuma na Elefantynie był szczególnie ważny dla ekonomicznego dobrobytu całego kraju. Jako patroni źródła Nilu, który według wierzeń znajdował się w rejonie I katarakty, bóstwa były odpowiedzialne za wylew rzeki w odpowiednim czasie, a więc urodzaj w danym roku. Z tym związany był także wybudowany na wyspie nilometr, którym mierzono poziom przyboru wód. Znaczenie Elefantyny w starożytności wynikało także z jej położenia blisko granicy egipsko-nubijskiej. Stąd wyruszały ekspedycje handlowe i militarne na południe. Kierujący wyprawą urzędnicy pozostawili nam dość szczegółowy opis wypraw zawarty w swoich autobiografiach wyrytych na ścianach ich grobowców na nekropoli Qubbet el Hawa – na wschód od Elefantyny. Jedną z najsłynniejszych postaci był Hekaib (Pepinacht), żyjący w czasach Pepiego II. Hekaib odpowiedzialny był za pomyślne zrealizowanie wypraw na południe organizowanych z rozkazu władcy w celu pozyskania egzotycznych i luksusowych także dóbr, a także niewolników i bydła. Był on czczony na w specjalnym sanktuarium wzniesionym na Elefantynie aż do początku II Okresu Przejściowego. Kaplica dedykowana jego ka została odkryta na obszarze położonym na zachód od świątyni Satet, podczas badań prowadzonych przez L. Habachiego do 1946 roku. Elefantyna przez długi czas znana była jedynie z pozostałości świątyni Chnuma oraz nilometru. Odkryte na wyspie przez lokalnych poszukiwaczy skarbów aramejskie papirusy przyciągnęły tu na początku XX wieku niemieckich, a wkrótce także francuskich archeologów. Zapisy na papirusach informuję o istnieniu na Elefantynie w latach 525-399 p.n.e. kolonii żydowskich żołnierzy oraz świątyni Jahwe. Z powodu konfliktu z kapłanami przybytku Chnuma świątynia Jahwe została zniszczona w 410 roku p.n.e. z rozkazu lokalnego gubernatora. Wkrótce jednak wyznawcy Jahwe uzyskali od zarządców Judei zgodę na jej odbudowę. Od 1969 roku na Elefantynie trwają regularne wykopaliska prowadzone przez German Archaeological Institute we współpracy z Swiss Institute for Architectural Research and Egyptian Archaeology. Celem badań i prac prowadzonych przez międzynarodową grupę jest staranne odsłonięcie i zadokumentowanie pozostałości starożytnego miasta, a także zbadanie relacji między świątyniami, cmentarzami i domostwami. W starożytności bowiem, zespół budowli sakralnych był otoczony przez żywe, ciągle rozwijające się struktury osadnicze, budynki administracyjne, domostwa. Badania wykazały, że nawarstwienia osadnicze na tellu sięgają 20 m wysokości. Dzięki systematycznie prowadzonym pracom zwiedzający mogą dzisiaj podziwiać odkryte przez archeologów struktury i konstrukcje w muzeum na otwartym powietrzu. Podczas pobytu w Asuanie, Elefantyna jest jednym z obowiązkowych punktów do zobaczenia. Warto wynająć na kilka godzin felukę, i zaplanować rejs z przystankami na zachodnim brzegu Nilu, gdzie znajduje się nekropola Qubbet el Hawa, w ogrodzie botanicznym na wyspie Kitchenera oraz właśnie na Elefantynie. Obecnie północną część wyspy zajmuje wioska nubijska, zamieszkiwana przez Nubijczyków, ale jednocześnie, jak wszystko dookoła dostosowana pod turystów.  Pomiędzy barwnymi domostwami, szkołą oraz zagrodami dla zwierząt, co kilka kroków znajduje się sklep lub kawiarnia. Przechadzając się wąskimi uliczkami można także spotkać staruszkę, która całkiem wyraźnym angielskim powita na wyspie oraz wskaże drogę do Muzeum Asuańskiego i ruin starożytnego Abu. Z wyspy można podziwiać także niepowtarzalne i ciekawe zróżnicowane widoki. Po wschodniej stronie rozciąga się Asuan ze współczesną zabudową. Stojąc pośród starożytnych ruin, widzimy wznoszący się dokładnie naprzeciwko wyspy imponujący, kolonialny Old Cataract Hotel, w którym nocowała sama Agatha Christie. Ale wystarczy tylko przekręcić głowę na druga stronę, żeby przed naszymi oczami roztoczył się obraz białych żagli i rozsianych po Nilu zielonych oaz na tle piaszczysto-górzystego krajobrazu zachodniego brzegu Nilu.

autorka: Magdalena Kazimierczak

Koszty: Cena 2-osobowego 3-godzinnego rejsu feluką z Asuanu na zachodni brzeg (grobowce dostojników), na wyspę Kitchenera oraz Elefantynę: 30 EGP Cena wstępu na nekropole Qubbet el-Hawa (groby dostojników): 25 EGP Bilet wstępu do ogrodów Kitchenera: 10 EGP Bilet wstępu do starożytnej części Elefantyny (ruin oraz Muzeum Asuańskiego): 15 EGP- ulgowy, 25 EGP- normalny Powrót motorówką z Elefantyny na wschodni brzeg: 1 EGP