Koptowie

koptyjscy święci

Chrystus i św. Mina. Za: www.rewitalizacja.info

W chwili podboju Egiptu przez wojska Amr Ibn al-Asa w 642 roku Egipt od prawie tysiąca lat znajdował się w kręgu kultury hellenistycznej, a od kilku stuleci chrześcijaństwo było religią panującą. Mimo setek lat arabskiej dominacji politycznej i religijnej, egipscy chrześcijanie, zwani Koptami, zachowali swoje zwyczaje i wierzenia. Także obecnie stanowią najlepiej rozpoznawalną mniejszość religijną w kraju (około 10 % społeczeństwa). Nazwa „Koptowie” wywodzi się od arabskiego określenia qoubti, które z kolei jest pochodną greckiego słowa  Aigyptios, czyli „egipski”, „Egipciajnin”. Początkowo określani w ten sposób byli wszyscy mieszkańcy kraju nad Nilem, jednak wraz z podbojem muzułmańskim słowo to zostało zarezerwowane dla miejscowych chrześcijan.

Chrześcijanie egipscy nie stanowią jednolitej grypy wyznaniowej. Obecnie istnieją dwa kościoły koptyjskie: Ortodoksyjny Kościół Koptyjski oraz Koptyjski Kościół Katolicki, których łączna liczebność według rozmaitych źródeł jest szacowana między 7 a 12 mln. W 2008 roku koptyjski patriarcha Aleksandrii, Szenuda II potwierdził liczbę 12 mln jako aktualny stan wiernych obrządku koptyjskiego. Oprócz tego w Egipcie żyją chrześcijanie innych obrządków wschodnich, m.in. greckiego czy ormiańskiego obrządku ortodoksyjnego, a także katolicy i protestanci różnych odmian.

Krzyż Koptyjski

Krzyż koptyjski. Fot. AD

Koptyjski Kościół Ortodoksyjny jest jednym z przedchalcedońskich, autonomicznych kościołów wschodnich. Swoją tradycją sięga do działalności św. Marka Ewangelisty, który jako pierwszy miał rozpocząć działalność misyjną w Egipcie. Jako oddzielna jednostka Kościół Koptyjski wyodrębnił  się w połowie V w., gdy patriarcha Aleksandrii nie dotarł na sobór powszechny w Chalcedonie, gdzie potępiono jako herezję ruch monofizycki, głoszący jedyną, boską naturę Chrystusa, a rozpowszechniony głównie w Egipcie i na Bliskim Wschodzie. Wraz ze skomplikowanymi relacjami politycznymi i narodowościowymi między Konstantynopolem a patriarchatem Aleksandrii, doprowadziło to do zerwania jedności doktrynalnej i hierarchicznej, gdy Koptowie odrzucili postanowienia soboru chalcedońskiego. Wówczas też wyodrębnili się koptyjscy katolicy, wierni postanowieniom chalcedońskim. Po wielkiej schizmie wschodniej część z nich podporządkowała się cerkwi prawosławnej, natomiast pozostała garstka funkcjonowała bez formalnej hierarchii aż do XVIII w., gdy ponownie zainteresował się nimi Watykan. Warto podkreślić, że Koptowie Kościoła Ortodoksyjnego nie poczuwają się do monofizytyzmu, a oskarżenie ich o herezję traktują jako nieporozumienie. Współcześnie doktryna Ortodoksyjnego Kościoła Koptyjskiego jest zbliżona do wykładni Kościoła Katolickiego, co zostało potwierdzone przez Watykan w 1990 roku. Na mocy wydanego wówczas dokumentu potwierdzono brak przeszkód dogmatycznych i podkreślono polityczny wymiar zerwania między oboma Kościołami.

Koptowie przez wieki koegzystowali z muzułmańską większością, choć ich liczba malała z powodu licznych konwersji na Islam, umożliwiające rdzennej ludności karierę w nowej administracji. Pierwotnie Koptowie posługiwali się odrębnym od arabskiego językiem koptyjskim, który zdaniem lingwistów jest ostatnią formą staroegipskiego języka faraonów. Odmiana ta upowszechniła się w kraju po I w. n.e., jako formy zapisu wykorzystując alfabet grecki, uzupełniony przez kilka znaków odpowiadających charakterystycznym egipskim dźwiękom. Jako język mówiony koptyjski przetrwał do wieku XVII, jednak rosnąca popularność arabskiego, spowodowała jego marginalizację jako języka liturgicznego i tak jest wykorzystywany do dziś. Jednocześnie, już od podboju Egiptu przez wojska muzułmańskie rosła ilość  przekładów Biblii na arabski. Współcześnie w tym właśnie języku redagowane są kolejne edycje Pisma Świętego oraz komentarze do niego.

Na czele Koptyjskiego Kościoła Ortodoksyjnego stoi następca św. Marka, patriarcha Aleksandrii, zwany papieżem aleksandryjskim z siedzibą w Kairze. Obecnie funkcję tę pełni od listopada 2012 Tawadros II, który zastąpił papieża Szenudę II. Biskupi koptyjscy, a więc także patriarcha, wybierani są z grona mnichów, których obowiązuje celibat. Bezżeństwo nie jest obowiązkowe w przypadku diakonów i prezbiterów, co zbliża go do wyznań prawosławnych. Jednakże na skutek wielowiekowej izolacji Kościół Koptyjski wykazuje znaczną odrębność liturgiczną i obrzędową, zarówno wobec Kościołów prawosławnych, jak i katolickich. Szczególną wagę przywiązują Koptowie do postu, który obejmuje aż 210 dni w kalendarzu liturgicznym. W tym czasie wierni nie mogą spożywać produktów odzwierzęcych oraz wchodzić w związki małżeńskie. Nieco na wzór muzułmańskiego Ramadanu, żaden pokarm nie może być spożywany między świtem a zachodem słońca. Liturgia mszy świętej jest bardzo ważnym wydarzeniem, którego wymiar duchowy jest ściśle przestrzegany. Z tego względu mężczyźni i kobiety, nawet małżeństwa, nie uczestniczą w nabożeństwach obok siebie, gdyż przeszkadzałoby to w modlitewnym skupieniu.

Tawadros II

Aktualny patriarcha Aleksandrii, Tawadros II w czasie intronizacji. Fot. EPA

Nominalnie najważniejszą świątynią koptyjską w Egipcie jest Bazylika św. Marka w Aleksandrii, jednakże to Bazylika Najświętszej Marii Panny w Kairze, zwana Kościołem „Zawieszonym” jest siedzibą koptyjskich papieży. Nazwana tak od umiejscowienia nawy nad przejściem przez bramę wiodącej do rzymskiej fortecy Babilon, jest uznawana za jedną z najstarszych świątyń chrześcijańskich nad Nilem. Z Kairu patriarcha Aleksandrii zarządza społecznością koptyjską w kraju. Administracyjnie Koptyjski Kościół Ortodoksyjny w Egipcie jest podzielony na 6 metropolii i 46 diecezji obejmujących cały obszar kraju. Rosnące w ciągu XX wieku represje wobec ludności chrześcijańskiej spowodowały jednak zepchnięcie  Koptów do większych miast oraz pojedynczych dzielnic. Największe skupiska Koptów w dzisiejszym Egipcie znajdują się w Aleksandrii, Kairze, Minji, Asjut oraz Beni-Suef. Wedgług danych w 1992 roku samym Kairze jest ponad 120 kościołów i ponad 150 instytucji, takich jak sierocińce, szkoły, domy starców, szpitale i ośrodki pomocy. Rośnie również ilość tego typu instytucji poza stolicą.

Ostatnio w mediach światowych coraz częściej mówi się o Koptach w kontekście rosnących represji i starć między muzułmanami oraz chrześcijanami na ulicach egipskich miast. Po okresie w miarę spokojnej koegzystencji z czasów prezydentury Hosniego Mubaraka, rewolucja Arabskiej Wiosny i wygranie wyborów przez Bractwo Muzułmańskie spowodowało nasilenie się konfliktu. Po obaleniu wywodzącego się z Bractwa Muzułmańskiego prezydenta Mohammada Mursiego, 3 lipca 2013 sunnici zaatakowali liczne koptyjskie kościoły. Według niektórych były to najostrzejsze akty przemocy, jakie spotkały społeczność koptyjską od XIV w.

NMD

 

ŹRÓDŁA:

www.almaszrik.uni.lodz.pl

www.coptic.net

www.konserwatyzm.pl

www.wikipedia.org

 

POWIĄZANE:

Koptyjski Kair

Mukattam