Islam w Egipcie

Główne założenia islamu w Egipcie:

Jeden z najstarszych meczetów w Kairze, meczet Ibn Tuluna. Fot. A. Drozd

Jeden z najstarszych meczetów w Kairze, meczet Ibn Tuluna. Fot. A. Drozd

Od czasu podboju arabskiego w VII w. n.e. Egipt jest krajem muzułmańskim. Wyznawcy islamu stanowią w nim zdecydowaną większość – w zależności od źródeł jest to od 86 do 94 % społeczeństwa. Islam wyraźnie nadaje charakter obliczu kraju a nakazy i zakazy religijne mają wpływ na codziennie życie jego mieszkańców. Na każdym kroku widoczne są meczety, kilka razy dziennie rozbrzmiewają z minaretów  nawoływania muezinów do modlitwy. Piątek pozostaje dniem wolnym od pracy i można wówczas wyraźnie usłyszeć nagłaśniane dzięki sprzętowi stereo kazania głoszone przez muzułmańskich duchownych, imamów. W większości sklepów i restauracji nie można kupić alkoholu, ponieważ muzułmanie nie mogą go spożywać ani sprzedawać. Na ulicach powszechnie widoczne są kobiety z chustami na głowach (arab. hidżab) lub z twarzami zasłoniętymi specjalnymi zasłonami (arab. niqab), nierzadko spotyka się również grupy modlących się mężczyzn.

Podstawą wiary egipskich muzułmanów, podobnie jak w innych częściach świata islamu, jest sześć jego podstawowych dogmatów:

  1. wiara w jedynego, bezpotomnego Boga (arab. Allah),;
  2.  wiara w Anioły;
  3.  wiara w Święte Księgi – przede wszystkim Koran, ale także Torę oraz Ewangelie, które miały zostać zafałszowane przez wyznawców judaizmu i chrześcijaństwa;
  4. wiara w Proroków, wśród których znajdować się mieli m.in. Adam, Mojżesz, Jezus, wraz z ostatnim – Mahometem, który miał przynieść ostateczne objawienie;
  5. wiara w Dzień Ostatni, czyli Dzień Sądu Ostatecznego;
  6. wiara w Przeznaczenie, czyli że wszelkie dobro i zło przytrafia się człowiekowi za wolą Boga.
Ablucje przed modlitwą. Meczet al-Hakima, Kair. Fot. NMD

Ablucje przed modlitwą. Meczet al-Hakima, Kair. Fot. NMD

Każdy prawowierny muzułmanin ma również obowiązek stosowania w swoim życiu pięciu zasad, określanych mianem pięciu filarów islamu (arab. Arkan al-Islam). Są to:

  1. Wyznanie wiary (arab. szahada) – „Oświadczam, że nie ma boga prócz Allaha, a Mahomet jest Jego prorokiem”.
  2. Modlitwa (arab. salat) – odmawiana pięć razy dziennie, z twarzą zwróconą w kierunku Mekki; chorzy i dzieci mogą odmawiać ją tylko trzy razy dziennie.
  3. Jałmużna (arab. zakat) – określona część majątku (najczęściej 2.5 %) musi być oddawana biednym. Jałmużna, nazywana jednym z pierwszych podatków socjalnych, pobierana jest od określonego progu majątkowego.
  4. Post (arab. saum) – przestrzegany w ciągu dziewiątego miesiąca roku – ramadanu – od wschodu do zachodu słońca i obejmujący jedzenie, picie oraz palenie tytoniu. Od postu są zwolnione kobiety w ciąży, karmiące, małe dzieci, chorzy oraz osoby odbywające długą i daleką podróż.
  5. Pielgrzymka do Mekki (arab. hadżdż) – powinna zostać odbyta przynajmniej raz w życiu, jeśli pozwala na to sytuacja materialna. Często zdarza się, że rodziny desygnują jedną osobę i składają się na jej podróż do Mekki.

Poza początkowym etapem dominacji szyitów we wczesnym średniowieczu, muzułmanie egipscy należą głównie do odłamu sunnickiego, a więc przeważającego wśród wyznawców islamu. Sunnici wyznają wiarę w ortodoksyjną tradycję, Sunnę, jako źródło uzupełniające wiedzę zawartą w Koranie, świętej księdze oraz ściśle przestrzegają pięć filarów islamu. Sunna, dzieląc się na hadisy i siry, zawiera relacje o słowach proroka Mahometa, jego czynach oraz wskazania zachowań, na które zezwolił lub dopuścił. Wyznawcy sunnizmu w Egipcie należą do jednej z dwóch szkół – malikickiej (pochodzącą od Malika Ibn Anasa – VIII w.) w Górnym Egipcie oraz szafi’ickiej (pochodzącą od Asz Szafi’iego – IX w.) w Egipcie Dolnym. Oprócz sunnitów, w Egipcie istnieją niewielkie grupy wyznawców islamu szyickiego.

Islam a społeczeństwo:

Z zaburzeń polityczno-religijnych ostatnich lat wynurza się złożony obraz relacji między religią a egipskim społeczeństwem. Po pierwsze widoczna stało się przywiązanie ludności do tradycyjnych wartości, co zaowocowało sukcesem wyborczym Bractwa Muzułmańskiego. Wzrost sympatii do radykalnych haseł islamistycznych skutkował między innymi licznymi atakami na ludność koptyjską i rosnącymi represjami wobec chrześcijan. Z drugiej strony, niechęć ludności do wzrostu tendencji fundamentalistycznych i związane z tym zamknięcie kraju na turystów z zachodu, jest wyraźnie widoczna w rozmowach ze zwykłymi Egipcjanami. Co więcej, mimo istnienia znacznej grupy zwolenników obalonego prezydenta Mursiego, duża część społeczeństwa traktuje wojsko, gwaranta sekularnego oblicza państwa, z wielką estymą i nie chce rozszerzenia prawa szariatu, czyli zasad prawnych opartych na Koranie.

We współczesnym Egipcie najbardziej do islamu przywiązana jest biedna i niewyedukowana ludność wiejska. Ich wiedza na temat religii opiera się głównie na nauczaniu równie niewykształconych wiejskich nauczycieli oraz ogranicza się do codziennych modłów oraz nauki poszczególnych passusów Koranu. Rytm życia wiejskiego nadal wyznaczany jest poprzez codzienne nawoływań muezinów, a piątkowe nabożeństwa gromadzą całą społeczność na kazaniach miejscowych imamów. W dużych miastach sytuacja przedstawia się nieco inaczej, głównie ze względu na siłę administracji państwowej oraz obecność chrześcijan i obcokrajowców. Zwłaszcza wśród klas wyższych przyjmowane są wzorce zachodnie. Należy jednak pamiętać, że są to często zmiany powierzchowne, a kultura muzułmańska zdecydowanie dominuje nad Nilem.

Choć islam jest religią ściśle monoteistyczną, specyficzny rys kulturowy Egiptu wpłynął na charakter wierzeń i praktyk mieszkańców tego kraju. Przede wszystkim dotyczy to powszechnej w świecie arabskim wiary w rozmaite duchy (arab. dżinn), jak na przykład złośliwe i niespokojne dusze zmarłych, które nie zaznały spokoju w zaświatach i które objawiają się pod postacią wietrznych wirów pojawiajacych się nad pustynią (arab. ifryt). Oprócz tego, powszechna jest wiara w tzw. „złe oko” (arab. hasad), od którego ochronę dla kobiet i dzieci mają zapewnić specjalne amulety z napisem „Allah” lub „Wszystko w rękach Allaha” lub szklany paciorek o niebiesko-białej barwie.

Talizman przeciw "Złemu Oku". Za: http://pinterest.com/pin/145944844144442741/

Talizman przeciw „Złemu Oku”. Za: http://pinterest.com/pin/145944844144442741/

Oprócz wierzeń i praktyk ogólno arabskich duże znaczenie maja zwyczaje miejscowe, związane z tradycjami przedislamskimi – pogańskimi oraz chrześcijańskimi. Do najważniejszych należą tzw. moulidy, czyli święta związane z urodzinami lub innymi wydarzeniami z życia świętych mężów, obchodzone wspólnie przez muzułmanów oraz Koptów. Mają one związek z powszechnymi w całym Egipcie pochówkami świętych oraz ważnych postaci. Ciekawym zwyczajem, pochodzącym najprawdopodobniej z XVIII – wiecznej Etiopii, a rozpowszechnionym głównie w Egipcie oraz pobliskich krajach afrykańskich, jest święto Zār. Przeznaczone tylko dla kobiet, łączy się z opanowaniem ich ciał przez duchy i objawia ekstatycznymi tańcami i muzyką. Inne praktyki, obserwowane w Egipcie jeszcze w XIX i XX wieku, miały łączyć się z pozostałościami kultów staroegipskich. Szczególnie należy tu wymienić trwający w pewnych  miejscowościach swoisty kult zwierząt, łączący je obecnie z muzułmańskimi i chrześcijańskimi świętymi oraz zwyczaj żłobienia rowków w starożytnych posągach oraz ścianach świątynnych w celu uzyskania proszku mającego zapewnić kobietom płodność.

Inne zwyczaje, jak celebrowanie ślubów, pogrzebów i narodzin mają mniej lub bardziej islamski charakter i łączą się najczęściej z obrzędami wywodzonymi z Koranu. Mają one również charakter uroczystości prywatnych.

Islam a państwo:

Al_Azhar1

Meczet Al-Azhar. Za: http://en.wikipedia.org/wiki

Do rewolucji 1952 roku islam traktowany był jako religia państwową, na której oparty był cały system edukacji. Wyjątkową pozycję odgrywał tu przez wieki Uniwersytet Al-Azhar, zreformowany i poddany państwowej kontroli na początku XIX wieku przez Muhammada Alego. Od tego momentu ograniczony został wpływ  nauczycieli religijnych (arab. ulama), którzy stali się de facto urzędnikami państwowymi. Po obaleniu monarchii sytuacja uległa pewnej zmianie, co wiązało się głównie z promowanym przez nowe władze socjalizmem arabskim. Rząd przejął odpowiedzialność za obsadzanie stanowisk religijnych w meczetach, a od 1961roku sam Uniwersytet Al-Azhar stał się częścią nowego Ministerstwa Awqaf, zajmującego się własnością instytucji religijnych, obecnie znacjonalizowaną. Znaczący jest fakt, że w XIX i w pierwszych dekadach XX wieku wielu Egipcjan uważało religię za sprawę prywatną, a pogląd taki dominował zwłaszcza wśród klas wyższych i bogatszej klasy średniej. Jednocześnie, wyraźnie sekularny charakter państwa sprowokował  coraz częstsze negowanie jego oficjalnej polityki wobec islamu. Wielu bardziej wierzących muzułmanów zaczęło uważać ją za antyreligijną przynajmniej od lat 20-tych XX wieku. W tym czasie rozpoczęły działalność coraz bardziej radykalne organizacje religijne, w tym założone w 1928 roku Bractwo Muzułmańskie.

Meczet ufundowany przez Mohammada Alego na Cytadeli kairskiej. Fot. A. Drozd

Meczet ufundowany przez Mohammada Alego na Cytadeli kairskiej. Fot. A. Drozd

Wzrost nastrojów islamistycznych trwał w latach 60-tych i 70-tych XX wieku. Mimo znacznej kontroli państwa nad religią, poza oficjalnym rejestrem znalazło się w tym czasie ponad 40 000 niezależnych meczetów. W ramach kompromisu w 1980 roku została wprowadzona poprawka do konstytucji, według której prawo szariatu stało się główną podstawą legislacyjną w kraju. Od tego czasu rozpoczął się znaczny zwrot w kierunku konserwatyzmu religijnego. Z ulic miast zniknęły krótkie spódniczki, coraz więcej kobiet zaczęło zakrywać włosy. Dodatkowo, powtarzające się kryzysy gospodarcze zaczęły popychać ludność w kierunku organizacji charytatywnych o profilu religijnym, wywodzących się głównie z Bractwa Muzułmańskiego. Kumulacja nastrojów islamistycznych miała miejsce po rewolucji 2011, kiedy po usunięciu prezydenta Mubaraka Bractwo Muzułmańskie uzyskało większość w parlamencie, a ich kandydat został nowym prezydentem Egiptu.

Reakcja wojska oraz części społeczeństwa doprowadziły do usunięcia i uwięzienia islamistycznego prezydenta Muhammada Mursiego. Uchwalona na początku 2014 roku nowa konstytucja, choć potwierdziła status islamu jako religii państwowej, zrezygnowała z zapisów opartych na prawie koranicznym oraz zagwarantowała równość płci oraz wolność sumienia i wyznania. Jednocześnie zakazane zostało istnienie partii politycznych o profilu religijnym.

NMD

 

ŹRÓDŁA:

Sz.Ździebłowski (2010) Egipt. Oazy w cieniu piramid, Bezdroża, Kraków

A. Niwiński (1993) Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Egiptu, Świat Książki, Warszawa, 77-99

Źródła islamu – Sunna

Islam in Egypt

Sunnizm

Egyptian Constitution of 1971

Konstytucja Egiptu 2014

 

POWIĄZANE:

Koptowie