Heliopolis

Obelisk Senusereta I - jedyna pozostałość starożytnej świątyni. Fot. NMD

Obelisk Senusereta I – jedyna pozostałość starożytnej świątyni. Fot. NMD

Heliopolis (gr. „miasto słońca”), czyli staroegipskie Iunu („miasto słupów”) jest tym z miast starożytnego Egiptu, które stało się jednym z najważniejszych jego symboli. Tym bardziej zadziwia fakt, że do naszych czasów nie zachowały się praktycznie żadne pozostałości tego prastarego centrum kultu słońca. Badania archeologiczne tylko do pewnego stopnia pozwalają zrekonstruować historię Heliopolis.

O początkach miasta wiadomo niewiele. Pierwotny kult słupa Iunu, fetyszu lokalnego bóstwa, od którego nazwę wzięło samo miasto, ginie w mroku dziejów. Z biegiem czasu jego miejsce zajął nowy symbol – kamień benben, czyli obelisk, fetysz solarny. Pierwsze wzmianki o bogu słońca Re, którego kult od początku wydaje się związany właśnie z Heliopolis, pojawiają się w czasach II dynastii, za czasów króla Raneba (ok. 2865 p.n.e.). Jednak najstarsze pozostałości świątyni poświęconej temu bóstwu można wiązać dopiero z początkiem III dynastii, na co wskazują reliefy z budowli wzniesionej przez faraona Dżesera, odkryte przez misję włoską R. Schiaparelli na początku XX wieku. W tym czasie arcykapłanem świątyni w Heliopolis miał być nie kto inny, ale Imhotep, słynny architekt pierwszej piramidy schodkowej. Widoczny rozwój kultu solarnego, a co za tym idzie, najprawdopodobniej miasta, nastąpił w czasach Starego Państwa, co związane było przyjęciem przez faraona IV dynastii, Dżedefre  (2566-2558 p.n.e.), tytułu „Syn Re”. W tym czasie o znaczeniu wierzeń solarnych świadczy między innymi wysiłek, jaki wkładano w budowę piramid, mających symbolizować Pierwotny Prapagórek, który wyłonił się z  chaosu Praoceanu Nun. Nie bez znaczenia jest również fakt, że funkcję arcykapłana świątyni w Heliopolis pełnił wówczas Rahotep, syn Snofru i brat faraona Cheopsa, budowniczego pierwszej piramidy w Gizie. Największe znaczenie kult słońca zyskał jednak w czasach V dynastii, której władcy pochodzili, jak głosiła legenda, właśnie z Heliopolis. W rejonie memfickim powstaje wówczas szereg świątyń solarnych (m.in. Abu Gurob, Abusir), wznoszonych właśnie na wzór założenia z Iunu.

Re-Horachte - synkretyczne przedstawienie boga-słońca czczonego w Heliopolis. Źródło: www.touregypt.net

Re-Horachte – synkretyczne przedstawienie boga-słońca czczonego w Heliopolis. Źródło: www.touregypt.net

Charakter świątyń solarnych V dynastii jest najbardziej bezpośrednim dowodem na wygląd zabudowań heliopolitańskich w tym okresie, ponieważ badania archeologiczne odsłoniły jedynie niewielką ilość pozostałości na terenie starożytnego miasta. Należy wśród nich wymienić obelisk Tetiego (VI dynastia), kilka grobów arcykapłanów Heliopolis z czasów Starego Państwa, czy stojący do dziś obelisk Senusereta I (XII dynastia). W.M.F. Petrie rozpoznał na terenie dawnej świątyni system obwałowań, który określił jako zbliżone do hyksoskiego założenia w Tell el-Yehudiyya, a zdecydowanie starszego niż konstrukcje datowane na okres dynastii XIX. Jednak ta interpretacja nie przetrwała próby czasu. Z okresu Nowego Państwa pochodzą informacje o działalności Totmesa III – stela upamiętniająca wzniesienie nowego muru okręgu świątynnego oraz dwa obeliski, obecnie znajdujące się w Londynie i Nowym Jorku. Wiadomo, że faraon-heretyk Echnaton wzniósł na terenie Heliopolis przybytek poświęcony Atonowi, a materiał budowlany użyty w tej konstrukcji można rozpoznać w budowlach średniowiecznego Kairu. Z późniejszego okresu znanych jest nieco pozostałości zróżnicowanych zabudowań świątynnych XIX-XX dynastii oraz cmentarzysko świętych byków – Mnewisów. Obrazu dopełniają ślady aktywności z czasów saickich (XXVI dynastia), lecz samo miasto, po poważnych zniszczeniach związanych z najazdami perskimi (525 i 343  p.n.e.), nie wróciło już do dawnej świętości. W czasie pobytu Strabona (I w. p.n.e.) dawne centrum kultu boga-słońca było już częściowo opuszczone.

Heliopolis od samego początku istnienia cywilizacji faraońskiej wywierało ogromny wpływ na jej intelektualny rozwój. Oblicze egipskiej religii zostało w największym stopniu ukształtowane właśnie przez koncepcje teologiczne pochodzące ze środowiska kapłanów z Iunu. Helipolitańska wizja stworzenia świata wpłynęła na podobne rozważania w innych ośrodkach, a bóstwa związane z Heliopolis – tak zwana Wielka Enneada – stały się głównymi postaciami egipskiego panteonu.

Wotywny model bramy świątynnej w Heliopolis, Brooklyn Museum. Źródło: www.wikipedia.org

Wotywny model bramy świątynnej w Heliopolis, Brooklyn Museum. Źródło: www.wikipedia.org

Według teologii heliopolitańskiej przed powstaniem świata istniały jedynie wody Praoceanu Nun, egipskiej wersji chaosu. Z wód Nun wyłonił się Prapagórek, symbolizowany w późniejszym okresie przez kamień benben, a wraz z nim Atum – pierwotne bóstwo słoneczne, samo-kreator i stworzyciel wszystkiego. W późniejszym okresie utożsamiony z innymi bóstwami słonecznymi, był czczony w heliopolitańskiej świątyni jako Atum-Re-Chepri-Horachte. W owej pierwszej chwili stworzenia, Atum dokonał samogwałtu i następnie połknął własne nasienie. W ten sposób narodziła się pierwsza para bóstw – Szu (powietrze)  Tefnut (wilgoć). Z ich związku narodzili się z kolei Nut (niebo) i Geb (ziemia), rodzice czwórki kolejnych bogów: Izydy i Ozyrysa oraz Neftydy i Seta. Wspólnie, bóstwa te były czczone jako Wielka Enneada z Heliopolis, do której z czasem dołączył syn Izydy i Ozyrysa, patron nieba i władzy królewskiej – Horus.

Znaczenie centrum w Heliopolis wynikało zarówno z wielkiego dziedzictwa intelektualnego, jak i politycznej roli arcykapłanów z Iunu. Ich tytuł „Główny Obserwator” podkreślał rolę ośrodka w badaniach astronomicznych, bardzo istotnych dla ogromnej części egipskiej działalności, żeby wspomnieć jedynie o budownictwie. Fakt, że rolę te pełniły takie osobistości jak Imhotep czy Rahotep, wiele mówią o roli arcykapłana Heliopolis w życiu politycznym. Także w późniejszym okresie, w czasach dominacji kleru Amona z Teb, Iunu pozostało drugą po świątyni w Karnaku siłą ekonomiczną i polityczną w kraju, jak można wywnioskować z  między innymi z listy donacji Ramzesa III dla rozmaitych przybytków w kraju.

Współczesne otoczenie tego, co pozostało z heliopolitańskiej świątyni. Fot. NMD

Współczesne otoczenie tego, co pozostało z heliopolitańskiej świątyni. Fot. NMD

Obecnie z dawnej świetności Heliopolis pozostało niewiele. Dawne ruiny zostały zajęte przez północne przedmieścia Kairu i jedynie nazwa tej części egipskiej stolicy – Heliopolis/Ain Szams – wskazuje na pięć tysięcy lat tradycji. Dla zwiedzających mamy niestety złe wiadomości – dziś można oglądać jedynie obelisk Sezostrisa I, który – otoczony kilkoma fragmentami kolumn oraz posągów – wyłania się z ciasnej zabudowy oraz ogromnego śmietniska, ciągnącego się bezpośrednio na zachód od ogrodzenia…

 

NMD

 

Źródła:

J.P. Allen (2001) Heliopolis [w:] D.B. Redford (ed.) The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt, Oxford, 88-89

Kákosy (1977) Heliopolis [w:] Lexikon der Ägyptologie 2, Wiesbaden, 1111-1113

W.M.F. Petrie (1915) Heliopolis, Kafr Ammar and Shurafa, London

Shaw, P. Nicholson (2003) Dictionary of Ancient Egypt, AUC Press, 140-141

www.wikipedia.org