Kryteria uwzględniania osób w poniższych notach biograficznych mogą być oczywiście kontrowersyjne. Po pierwsze z założenia nie uwzględniłem postaci żyjących; spośród kilkuset (!) postaci Polaków (w wyjątkowych przypadkach - osób spolonizowanych lub polskiego pochodzenia), którzy różnymi wątkami swoich życiorysów związani byli z Egiptem (podróżnicy, kolekcjonerzy, pisarze i poeci, orientaliści, wreszcie profesjonalni archeolodzy i egiptolodzy) wybrałem tych, których wspomniane wyżej związki są (w moim mniemaniu) nieprzypadkowe, świadome i niepobieżne, bądź dokonania i prace których miały wpływ na rozwój poznania i badania dawnego Egiptu. Noty uwypuklają jedynie wątki biograficzne związane z aspektami zainteresowań starożytnym Egiptem; dodatek bibliograficzny odsyła do podstawowych źródeł biograficznych oraz prac odnoszących się bezpośrednio do zasadniczego tematu.
Proszę o nadsyłanie uwag.
Nazwisk nie odnalezionych tutaj proszę szukać także w dziale: podróżnicy polscy w Egipcie.
a) skróty publikacji
BYS - Jan Stanisław Bystroń, Polacy w Ziemi Świętej, Syrji i Egipcie 1147-1914, Kraków 1930;
LPE - Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t.I-II, Warszawa 1985 lub nast.;
NK - Bibliografia literatury polskiej "Nowy Korbut", Warszawa od
OLP - Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, poszczególne tomy grupowane w "serie"; Kraków od 1965;
PSB - Polski słownik biograficzny, Kraków od 1935 i reprint;
SP - Wacław i Tadeusz Słabczyńscy, Słownik podróżników polskich, Warszawa 1992;
WHW - Who was who in Egyptology, W.R.Dawson, E.P.Uphill, London 1995
b) inne skróty oparto na zasadach przyjętych w Nowej Encyklopedii Powszechnej PWN, Warszawa 1997.
ANDRZEJEWSKI Tadeusz, ur.1923 w Łodzi, zm.1961 w Warszawie
egiptolog; po ukończeniu studiów na Uniwersytecie Warszawskim rozpoczął pracę w Dziale Sztuki Starożytnej Muzeum Narodowego w Warszawie (1949), a następnie na Uniwersytecie (1951); studia kontynuował w Pradze (pod kierunkiem F.Lexy) oraz w Kopenhadze. Doktorat 1960 (Le papyrus mythologique de Ta-hem-en-mout, 1958); jako asystent prof. Kazimierza Michałowskiego brał udział w licznych wykopaliskach polskiej Stacji Archeologii Śródziemnomorskiej, głównie w Tell-Atrib i w Delcie, a także w Nubii (Faras); prowadził prace epigraficzne przy świątyni Hatszepsut; na zlecenie Egyptian Antiquities Service przygotowywał monografię grobowca Ramzesa III. Był m.in. autorem popularnych książek o starożytnym Egipcie: Opowiadania egipskie, 1958, Pieśni rozweselające serce, 1963, Dusze Boga Re, 1967, nowatorskiego, egiptologicznego wstępu do Faraona Bolesława Prusa, oraz ponad dwudziestu artykułów, m.in.: Księga Umarłych pisarza Neferhotep. Papirus egipski Muzeum Czartoryskich w Krakowie, K.1951; U początków polskiego kolekcjonerstwa egiptologicznego, Szkice z dziejów polskiej orientalistyki 2, W.1966;
zob.: "Przegląd Orientalistyczny" 4(40)/1961; WHW, s.16;
BERNHARD Maria Ludwika
BIEŃKOWSKI Piotr Ignacy, ur.28 IV 1865 w Romanówce, zm.10 VIII 1925 w Chylinie
archeolog, profesor UJ; w 1910 roku jako delegat Akademii Umiejętności, której był członkiem, brał udział, wraz z Karolem Hadaczkiem ze Lwowa, w Austriackiej ekspedycji wykopaliskowej w El-Kubanija. Plonem tych badań (pod kierownictwem sławnego wówczas egiptologa Hermana Junkera) było m.in. odkrycie rozległych cmentarzysk; spora część ceramiki grobowej oraz kilka przykładów drobnej plastyki przekazane zostało do zbiorów krakowskiej AU, obecnie przechowywane w Muzeum Archeologicznym.
PSB 2, s.73-4; SP, s.38; WHW, s.45; O wykopaliskach egipskich. Sprawozdanie z podróży naukowej do Egiptu w zimie 1910/1911, "Sprawozdania AU", 1911; pełna bibliografia prac B. w nekrologu: E.Bulanda, P.B., wspomnienie pośmiertne, "Eos" 28/1925; K.Stachowska, Związki Piotra Bieńkowskiego z Polską Akademią Umiejętności, Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie XXIII/1977;
BURATTINI (BORATYNI) Tytus Liwiusz, ur.8 III 1617 w Agordo, zm.1681 w Warszawie
spolonizowany Włoch, fizyk, astronom, geograf, kartograf, ekonomista, wynalazca, podróżnik; otrzymał w 1658 polski indygenat szlachecki. Dzierżawca mennicy państwowej. W 1637 udał się do Egiptu, gdzie prowadził obserwacje geograficzne i pomiary topograficzne; efektem tych prac była niezwykle na owe czasy nowoczesna mapa Egiptu oraz dziełko Nuova dimonstratione dell'inondatione del Nilo. Przeprowadził badania archeologiczne w piramidach w Gizie i Memfis. Z wiedzy i materiałów B. korzystał Athanasius Kircher, słynny siedemnastowieczny miłośnik starożytnego Egiptu (w jednym ze swoich dzieł - Oedipus Aegyptiacus, opublikował list B. zawierający opis piramid i sfinksa w Gizie). W czasie podróży powrotnej do Europy B. został obrabowany na terenie Węgier, utracił tam większą część wiezionych z Egiptu map, rysunków i notatek, przygotowany obszerny "opis Egiptu", także prawdopodobnie jakąś kolekcję starożytności. W Polsce wydał m.in. dziełko Niloscopie.
PSB 3, s.133-6; SP, s.43nast.; WHW, s.73; A.Hniłko, Włosi w Polsce, I; T.L.B., Kr. 1922;
CHOJECKI Edmund Franciszek Maurycy (Charles Edmond), ur.15 X 1822 w Wiśkach, zm.1 XII 1899 w Bellevue
publicysta, literat, pisarz; w 1849 wyjechał do Egiptu, następnie niezwykle intensywnie podróżował, docierając nawet do Grenlandii. Ostatecznie osiedlił się w Paryżu; w 1867 Ch. został organizatorem i generalnym komisarzem działu egipskiego na wystawie powszechnej w Paryżu. Ekspozycji poświęcił pracę L'Egypte a l'exposition universelle (Paris 1867); prawdopodobnie jego postać wywarła niejaki wpływ na rozwój egiptologicznych zainteresowań C.K.Norwida, którego był przyjacielem.
PSB 3, s. ; SP, s.59; Z.Dębicki, E.Ch., "Głos" warszawski, 49-50/1899;
CZARTORYSKI Władysław
DEMBIŃSKI Henryk
DOBRZAŃSKI Łukasz
DZIAŁYŃSKA Izabela z Czartoryskich, ur.1830, zm.1899
zobacz: CZARTORYSKI Władysław
DZIEDUSZYCKI Wojciech, ur.13 VII 1848 w Jezupolu, zm.23 III 1909 w Wiedniu
polityk, publicysta, filozof, historyk sztuki, powieściopisarz; m.in. autor powieści historycznych o czasach starożytnych, w tym umiarkowanie popularnego w swoim czasie Świętego ptaka, (1895); powieść ta, powstała pod wyraźnym wpływem "powieści egipskich" Georga Ebersa i jego naśladowców i dotyczy czasów panowania Ramzesa I. Nieliczne wiadomości merytoryczne o starożytnym Egipcie są wyjątkowo chaotyczne i niepoprawne, wszystkie próby erudycyjne wręcz groteskowo dyletanckie; powieść D. stanowi natomiast znakomity przykład absurdalnej egiptomanii literackiej drugiej połowy XIX wieku, dość powszechnej w krajach zachodniej Europy.
PSB 6, ;OLP IV,3; LPE I, s.225;
GĄSIOROWSKI Stanisław Jan
GRABOWSKI Ambroży, ur.7 XII 1782, zm.3 VIII 1868
księgarz, antykwariusz, historyk-samouk, kolekcjoner. Wydał pracę Cuda i osobliwości natury i sztuki w różnych znayduiące się kraiach. Z naynowszych i nayciekawszych podróży do wszystkich części świata zebrane; z wiadomościami o niektórych celnieyszych starożytności zabytkach z kopersztychami iluminowane (1811), zawierającą wcale celne uwagi dotyczące charakterystycznych dzieł egipskiej architektury i sztuki. G. posiadał także niewątpliwie w swojej prywatnej kolekcji jakieś zabytki staroegipskie; jeden skarabeusz z niej pochodzący znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie (nr inw. MNK XI-A-37).
PSB 8, s.481-483; J.Śliwa, Zainteresowania "egiptologiczne" Ambrożego Grabowskiego. "Filomata" 439-440/1996.
HADACZEK Karol
JASIEŃSKI Feliks ("Manggha"), ur.1861, zm.1929
krytyk, publicysta, kolekcjoner dzieł sztuki; jeden z czołowych ideologów Młodej Polski. Zafascynowany sztuką Wschodu (głównie japońską) posiadał także w swoich zbiorach kilka obiektów egipskich, znajdujących się obecnie w krakowskim Muzeum Narodowym (Zbiory Czartoryskich).
PSB 11, s.30-31; J.Śliwa, Skarabeusze egipskie z kolekcji Feliksa Mannghi Jasieńskiego, Nunc de suebis dicendum est; Studia dedykowane profesorowi Jerzemu Kolendo [...], Warszawa 1995;
MANN Maurycy, ur.2 X 1814 w Siemakowcach k.Kołomyi, zm.13 II 1876 w Krakowie
dziennikarz, podróżnik; wieloletni współpracownik krakowskiego "Czasu". W 1852 został przez A.Potockiego zaproszony (m.in. wraz z F.Tepą - zob.) do wspólnego odbycia podróży "na Wschód"; trasa obejmowała Egipt, Palestynę, Syrię, Liban, Turcję i Grecję, zakończyła się w czerwcu roku następnego. W 1854 M. wydał trzytomową Podróż na Wschód, rychło wznowioną; Egiptowi poświęcony jest pierwszy tom książki. Pełna opisów starożytnych zabytków, obserwacji i trafnych uwag obyczajowych Podróż uważana jest za jedno z najwybitniejszych osiągnięć swojego gatunku, i obok Egiptu - obrazów Wężyka (zob.), najlepszy w piśmiennictwie polskim literacki opis krajów Lewantu.
Podróż na Wschód; t.I-III, Kraków 1854-1855; wydanie 2 Egipt, Syria i Konstantynopol, Kraków 1858;
PSB 19, s.483-5.; SP, s.218; WHW, s.
MICHAŁOWSKI Kazimierz
NEUMANOWA Anna, z Szawłowskich, ur.26 VII 1854 na Podolu, zm.22 II 1918 w Wiedniu
ziemianka, literatka, publicystka, żona austriackiego konsula T.Neumanna; w latach 1879-1893 przebywała na zajmowanych przez męża dyplomatycznych placówkach w Bułgarii, Rumunii, Grecji, oraz osiem lat w Egipcie. W kairskim domu Neumannów spotykała się niemal w komplecie egipska "polonia" oraz zatrzymywali się bez mała wszyscy podróżnicy polscy przybywający wówczas nad Nil. Publikowała liczne artykuły w prasie lwowskiej, peterburskiej, warszawskiej; swoje wspomnienia zawarła także w kilku obszerniejszych pracach. N. wydaje się naprawdę i szczerzezainteresowana krajami w których przyszło spędzać jej (zasadniczo "bezczynnie") wiele kolejnych lat, ich dziejami, obyczajowością, tradycjami; osobliwie dotyczyło to Egiptu, którym była wyraźnie zafascynowana. Uwagę jej zwracały zarówno aspekty współczesności, jak i obecne na każdym kroku ślady starożytnej przeszłości. Jako żona dyplomaty dysponowała szerokimi kontaktami nie tylko w środowisku miejscowych władz, ale i wśród pracujących tam wówczas wybitnych egiptologów, co skwapliwie wykorzystywała, poznając zabytki i śledząc bieżące wykopaliska nierównie dogłębniej niż było to dostępne ówczesnemu przeciętnemu podróżnikowi (w owych czasach wydaje się już nawet w pełni uzasadnione sformułowanie - "turysta"). Jej wspomnienia i opisy Egiptu śmiało konkurować mogą z dziełami pióra sławnych Angielek: Amelii Edwards czy Florance Nightingale.
BYS i SP nie notują; PSB; Legendy i baśnie Wschodu, Kraków 1899; Obrazy z Życia na Wschodzie. (Rumunia - Bułgarya - Egipt - Grecya. Baśnie i legendy wschodnie.), z przedm.J.A.Święcickiego, Tom I-II, "Biblioteka Dzieł Wyborowych" nr 82-83, W. [1899];
NORWID Cyprian Kamil, ur.24 IX 1821, zm.23 V 1883 w Paryżu
poeta, prozaik, dramatopisarz, rzeźbiarz, rysownik, malarz. Pomimo iż nigdy w Egipcie nie był, wątek wielostronnych zainteresowań starożytną kulturą Egiptu jest w życiu i twórczości N. bezsporny oraz stosunkowo znaczący. Zainteresowania tą tematyką przypadają głównie na okres od 1860 i wyrażają się w twórczości rysunkowej, literackiej i kolekcjonerstwie. W sylwicznych Notatkach z mitologii, składających się notat własnych, refleksji, komentarzy, rysunków, wycinków gazetowych itp. sporą część zajmują zagadnienia egipskie: kwestie pisma hieroglificznego (N. studiował ten problem i nawet sam próbował odczytywać teksty, wiadomo także o, zaginionym obecnie, rysunku, który podpisał fonetycznie znakami hieroglificznymi), etymologii, religii, historii i sztuki. Z kolei jeden z zachowanych szkicowników N. z lat 1867-70 zawiera dużą ilość rysunków i akwarel o tematyce egipskiej (pejzaże, typy starożytne, przerysy lub trawestacje motywów staroegipskich malowideł i reliefów). Realia staroegipskie zawarte w niedokończonym dramacie Kleopatra. Tragedya Historyczna w trzech aktach, znanym również jako Kleopatra i Cezar, (pisane 1870-1878) wynikają z dość szczegółowych studiów autora; o tym iż z lubością obcował z zabytkami egipskimi wiemy z jego notatek o wizytach w działach egipskich muzeum Luwru i na paryskiej Wystawie Powszechnej (1867) gdzie autorem ekspozycji egipskiej był Polak, Edmund Chojecki (zob.), w swoim czasie znajomy N. Wiemy także o istnieniu niewielkiej własnej kolekcji zabytków egipskich (głównie skarabeusze i niewielkie figurki), którą N. zgromadził dzięki m.in. przyjaźni z Mieczysławem Geniuszem (zob.), pracownikiem Kompanii Kanału Sueskiego.
PSB 23, s.186-198; SP, s.237nast.; C.N., Pisma Wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył J.W. Gomulicki, t.I-XI, W. 1971-1976; zeszyt Notatek z mitologii w Bibliotece Nar. sygn.I-6299; szkicownik z rysunkami o tematyce egipskiej w Bibliotece Nar., zbiory graficzne sygn.1591; J.Achremowiczowa, O "egiptianach" Cypriana Norwida [w:] Sprawozdania z czynności wydawniczej i posiedzeń naukowych oraz kronika Towarzystwa Naukowego KUL, nr 11, Lublin 1961; T.Smoleński, Egipskie Norwidiana, Ateneum Polskie, t.2, 1908; J.Śliwa, Cyprian Kamil Norwid a dziedzictwo starożytnego Egiptu, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 1-2/1998; E.Żwirkowska, Tragedia kultur. Studium o tragedii historycznej C.K.Norwida "Kleopatra i Cezar". Lublin 1991 (i rec. S.Świontka, Studium o egipskiej tragedii Norwida, Studia Norwidiana 11: 1993).
Góra strony