OCHOROWICZ Julian


POCZOBUTT Marcin


POTOCKI Jan, ur.1761 w Pikowie na Wołyniu, zm.1815 w Uładówce
wykształcony arystokrata z wielkimi ambicjami naukowymi; podróżnik, powieściopisarz. W 1784 roku odwiedził Egipt, opisując podróż we francuskojęzycznym dziełku ujętym w formę listów: Voyage en Turquie et en Egypte, fait l'annee 1784 (wyd.Warszawa 1788); rok później ukazało sie wyd.polskie Podróż do Turek i Egiptu. Egiptu starożytnego (głównie Wielkiej Piramidy i sfinksa) dotyczy "list XVIII", podający zresztą wiele bałamutnych i bezkrytycznych danych oraz informację o wyryciu napisu na piramidzie. Istotne dla egiptologii są późniejsze prace P. skupiające się wokół próby ustalenia chronologii egipskiej (jako części ogromnego, polihistorycznego planu naukowego); przez siedem lat studiuje źródła starożytne, głównie greckie. Zapoznaje się także z ekscerptami składającymi się na fragmenty Manethona. W rozprawach Dynasties de second livres de Manethon (1803) oraz Chronologie des deux premiers livres de Manetho kwestionuje ówcześnie przyjmowaną chronologię, znacznie zbliżając się w obliczeniach do ustaleń nowoczesnej egiptologii. Próbował także podjąć bardziej syntetycznie temat historii Egiptu w pracy Examen critique du fragment egyptien connu sous le nom d'Ancienne chronique (1808), jednak obszerniejsze, zakrojone na wielką skalę ambicje badań historycznych spowodowały iż w końcu odsunął "egiptologię" na plan dalszy.
PSB ; SP, s.250nast.; BYS, s.77nast.; Wydanie nowe: Podróże w oprac.L.Kukulskiego, W. 1959;

RADZIWIŁŁ, Mikołaj Krzysztof, ur.2 VII 1549 w Ćmielowie, zm.28 II 1616 w Nieświeżu
wychowany w środowisku kalwińskim (był synem sławnego Mikołaja Radziwiłła "Czarnego"), po śmierci ojca, pod wpływem Piotra Skargi, przeszedł na katolicyzm. Podjęta w 1582 roku pielgrzymka do Ziemi Świętej miała charakter pokutny, lecz niepospolita umysłowość "Sierotki" pozwoliła uczynić z tej wyprawy przedsięwzięcie znacznie większe. Odwiedził nie tylko Palestynę, ale i Syrię, Kretę, wiele greckich wysp, Cypr, półwysep Apeniński oraz Egipt. Około 1595 roku spisał pamiętnik wyprawy, który przez ponad dwieście lat był jednym z ważniejszych, nie tylko w Polsce, źródeł wiedzy o Bliskim Wschodzie i Egipcie. Pierwsze wydanie pamiętnika - w przeróbce ks.T.Tretera, Hierosolymitana peregrinatio [...] ukazało się w 1601; rychło doczekało sie trzech wznowień (Antwerpia 1616, Raab 1753 i Koszyce 1756). Wydanie łacińskie zostało przełożone na język polski (!) przez ks.A.Wargockiego (Kraków 1607) i było z kolei wydawane siedem razy; w XVII i XVIII wieku ukazały się także wydania niemieckie i rosyjskie. Oryginalny (pierwotny) tekst polski wydano dopiero w 1925.
Radziwiłł podjął nieudaną (według własnego świadectwa) próbę przywiezienia do kraju kolekcji starożytności egipskich, na którą składały się dwie mumie oraz skrzynia wypełniona "bałwanami około znalezionymi" czyli prawdopodobnie figurkami uszebti i innymi artefaktami. Pomimo deklaracji o utracie (w czasie burzy morskiej) zbiorów, wiemy o tym iż nieznanej proweniencji egipskie mumie znajdowały się (wiele lat później) w kolekcjach Radziwiłłów w Nieświeżu oraz w "gabinecie osobliwości" Floriana Radziwiłła, prawdopodobnie w Białej Podlaskiej.
PSB ; SP, s.255nast.; BYS, s.28nast.;Współczesne wydania komentowane: Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu, W. 1962, oprac.L.Kukulski; zob.także wydanie J.Czubka, Peregrynacja do Ziemi Świętej (1582-1584), Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t.XV cz.II, Kr. 1925;
Th.Schneider, Der Ägyptenbesuch des Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka von 1583, "Zeitschrift fur Ägyptische Sprache und Altertumskunde", t.117, 1990; A.Snitkuviene, Zainteresowanie starożytnym Egiptem na Litwie od XVI wieku po czasy współczesne, Kowno 1999; monografia: T.Kempa, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka, W. 2000.

SĘKOWSKI Józef Juliusz, ur.19 III 1800 w Antagonce k.Wilna, zm.16 III 1858 w Petersburgu
orientalista, poliglota, podróżnik, kolekcjoner; 1819-21 podróżował po Syrii i Egipcie. Z obszerniejszego opisu po polsku wydano tylko Wyiątek z opisu podrózy do Nubii i wyższej Etiopii (1822), po rosyjsku pozostawił Otrywki iz putieszestwija pa Egiptu, Nubii i wierchniej Efiopii. Godny odnotowania jest fakt iż dotarł do odkrytej zaledwie cztery lata wcześniej (przez G.B.Belzoniego) świątyni Ramzesa II w Abu Simbel. Dla polskiej egiptologii znaczenie mają jednak nie jego prace, a zakupiony przez S. i ofiarowany w 1826 roku Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego zwój papirusowy, zwany "papirusem Sękowskiego". Jest to hieratyczny papirus kultu pośmiertnego Es-Mina, kapłana świątyni Amona w Tebach; niemal trzy i pół metrowej długości zabytek zachowany jest w stanie idealnym. Niezwykle istotny jest także fakt rychłego (1827) opublikowania go w formie facsimile, przez rytownika Jana Lewickiego (Exemplum papyri Aegyptiacae quam in peregrinatione sua repertam Universitati Cracoviensi dono dedit Iosephus Senkoski [...]); wydanie jest tak doskonałe, że spełnia nawet najsurowsze współczesne kryteria naukowe.
PSB ; SP, s.278nast.; BYS, s.111nast.; T.Andrzejewski, U początków polskiego kolekcjonerstwa egiptologicznego, Szkice z dziejów polskiej orientalistyki t.II, W. 1967;

SIERAKOWSKI Adam, ur.21 II 1846, zm.12 III 1912 w Waplewie
ziemianin, działacz społeczny, podróżnik; współtwórca Towarzystwa Naukowego w Toruniu, kier. i sekr. Wydz. Historyczno-Archeologicznego, członek Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk. Przyjaciel wielu sławnych osobistości swoich czasów (Matejki, Kraszewskiego, Andriolliego). W 1883 wyprawił się na Bliski Wschód, odwiedzając m.in. Egipt; wiele uwagi poświęcił zwiedzaniu starożytnych zabytków, dzięki znajomości z przebywającym wówczas w Kairze T.Smoleńskim (zob.), który liczył na finansowy mecenat S., miał możliwość wyjątkowo dokładnego zapoznania się z nowymi odkryciami oraz "profesjonalnego" zwiedzenia kairskiego Muzeum. Pośmiertnie (W.1913) ukazały się Listy z podróży, w których tom IV poświęca Egiptowi. Pomimo możliwości nie był zainteresowany zebraniem własnej kolekcji. Był prawdopodobnie jednym z ostatnich "romantycznych", arystokratycznych podróżników; jego Listy trafnie opisują rodzącą się w Egipcie masową turystykę.
PSB 37, s.254-255; SP, s.284; BYS, s.256nast.; L.Zinkow, Podróż Adama Sierakowskiego [...] w druku.

SMOLEŃSKI Tadeusz Samuel

SUŁKOWSKI Józef, ur.1770(71) lub 17 I 1773, zm.11 IX lub 21(23) X 1798 w Kairze
orientalista, oficer, poliglota; od 1796 osobisty adiutant Napoleona Bonaparte, uczestnik jego kampanii egipskiej (1798). Rekonwalescencja odbywana w wyniku obrażeń w bitwie pod Salehija skłoniła go m.in. ku pracom naukowym; oddelegowany do opracowywania słownika arabskiego, zajmował się także pomnikami starożytnymi. Badał i odkrywał zabytki, publikował w La Decade Egyptienne (między innymi odkrywczy artykuł Opis drogi z Kairu do as-Salehija, interesował się egipską toponomastyką, prawdopodobnie próbował odczytać hieroglify. Działał w powołanym przez Napoleona Instytucie Egipskim w Kairze gdzie złożył m.in. oficjalną informację o własnoręcznym odkryciu "popiersia bogini Izydy". Był także autorem memoriału Notes sur l'expedition d'Egypte - opisu działań wojennych ekspedycji, geografii Dolnego Egiptu, zawarł w nim także charakterystykę mieszkańców Egiptu. Zginął w potyczce ulicznej. Pioner polskiej profesjonalnej egiptologii - Tadeusz Smoleński (zob.) poszukiwał w Kairze materiałów dotyczących działalności S., a nawet planował napisanie o nim rozprawy monograficznej jako o "pierwszym polskim egiptologu".
PSB ; SP, s.298-299; BYS, s.; Jenerała Sułkowskiego życie i pamiętniki historyczne [...], w: Pamiętniki z ośmnastego wieku, t.4, Poznań 1864 (uprzednio w wyd. francuskim: H.Saint Albin, Memoires historiques [...]); A.Skałkowski, Les Polonais en Egypte. 1798-1801, Kr. 1910; K.Koźmiński, Józef Sułkowski, W. 1935; tenże, Meteor. Opowieść o Józefie Sułkowskim, W. 1961; M.Brandys, Oficer największych nadziei, W. 1964; E.Szymański, Prace naukowe Józefa Sułkowskiego w Egipcie, w: Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, t.3, W. 1969; L.Zinkow, Józef Sułkowski (1770? - 1798), "Nowy Filomata" 4/1998;

ŚMIESZEK Antoni


ŚWIĘCICKI Julian Adolf


TYSZKIEWICZ Michał, ur.1828, zm.1897
arystokrata, archeolog amator, kolekcjoner; w 1861 przebywał w Egipcie, podróżując Nilem aż do Nubii. Uzyskawszy koncesję wykopaliskową badał kilka stanowisk, uzupełniając własne odkrycia licznymi zakupami starożytności. Jego kolekcja egiptologiczna była znacząca i efektowna (poświęcono jej nawet monografię: O.Frohner, La collection Tyszkiewicz. Choix de monuments antiques [...]), niestety uległa rozproszeniu; większa jej część znajduje się obecnie w Luwrze, Berlinie oraz kilku innych muzeach. Niewielkie fragmenty zdeponowane zostały w Muzeum Nar. w Warszawie (w tym słynna Księga Umarłych piastunki Kai nr kat.237128MNW) i zbiorach wileńskich. Wydał wspomnieniowe Notes et souvenirs d'un vieux collectioneur ("RevueArcheologique" 27-29/1895), wyd. ang.:Memories of An Old Collector, N.Jork 1898. Wrażenia z wyprawy i badań egipskich: Dziennik podróży po Egipcie i Nubii w poprawnej, autorskiej wersji wydano w 1994 roku (A.Niwiński, z monograficznym wstępem).
BYS, s.216; SP, s.317; T.Andrzejewski, U początków polskiego kolekcjonerstwa egiptologicznego, Szkice z dziejów polskiej orientalistyki t.II, W. 1967; R.W.Rybicki, Na marginesie badań archeologicznych i kolekcjonerstwa Michała Tyszkiewicza, Archeologia, XVII/1966; J.Lipińska, Michał Tyszkiewicz - kolekcjoner sztuki starożytnej, Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie, XIV/1970, s.461-467; zob.także: Warsaw Egyptological Studies I, szczególnie dział III: From the Pages of History of Egyptology, Warszawa 1997; oraz prace A.Snitkuviene (por.bibliografia);

WAŁEK-CZARNECKI Tadeusz


WĘŻYK Władysław, ur.1816 w Toporowie, zm.15 II 1848
arystokrata, podróżnik; dla "podróży na Wschód" przerwał studia filozoficzne w Berlinie. Do Egiptu dotarł w 1839, i spędził tam niespełna pół roku. Literackim plonem tej wyprawy jest dwutomowe dzieło, którego tom pierwszy jest nieudaną, dyletancką próbą ujęcia historii Egiptu (starożytnego; bezwzględnie lepsza jest część dotycząca czasów bliższych chronologicznie), drugi zaś, nierównie wartościowszy, pełnym trafnych obserwacji opisem kraju, zabytków, kultury, tradycji i mieszkańców, stanowiąc klasyczny, wydaje się - najlepszy w naszej literaturze przykład gatunku orientalistycznej prozy podróżniczej.
BYS, s.186nast.; SP, s.325; Podróże po starożytnym świecie; t.I: Egipt-Dzieje, t,II: Egipt-Obrazy, Warszawa 1842; nowe wydanie tomu drugiego (wyd.J.S.Bystroń), Kraków 1930; całość W. 1957;

ŻAGIELL Ignacy, ur.1 II 1826 w Kierpszyszkach, zm.21 VI 1891 w Warszawie
lekarz, przyrodnik, podróżnik, bezpodstawnie tytułujący siebie "księciem"; podróżował po Egipcie w towarzystwie M.Tyszkiewicza, następnie wstąpił do służby księcia Halima (syna Muhammada Alego), w towarzystwie którego zwiedził wiele niełatwo wówczas dostępnych zakątków Afryki. Na Bliskim Wschodzie spędził bez mała dwadzieścia lat. Po powrocie do kraju zamieszkał w 1876 w Wilnie, zostając prezesem Komisji Sanitarnej przy Radzie Miejskiej. Oprócz prac ściśle lekarskich oraz poświęconych klimatologii i geologii (głównie po francusku) ogłosił w języku polskim dwutomową Historię Egiptu, oraz m.in. erudycyjną Podróż historyczną po Abisynii, Adel, Szoa, Nubii, u źródeł Nilu[...], (Wilno 1884). Historia posiada - nomen omen -znaczenie wyłącznie historyczne, stanowiąc świadectwo jednej z pierwszych prób (dyletancką, niestety) monograficznego ujęcia dziejów Egiptu.
SP, s.355nast.; BYS, s.225nast.; Historya Egiptu; t.I, Historya starożytnego Egiptu, t.II Historya nowożytnego Egiptu, Wilno 1879-1880;

ŻMICHOWSKA Narcyza ("Gabryella"), ur.4 III 1819, zm.24 XII 1876
powieściopisarka, poetka. W 1837 jako guwernantka Pelagii Zamoyskiej wyjechała do Paryża; wiele czasu spędziła w Bibliotheque Nationale, gdzie najprawdopodobniej studiowała także dzieła dotyczące egiptologii. Po powrocie do kraju jesienią 1839 napisała, a następnie opublikowała w Bibliotece Warszawskiej (1841) i Pielgrzymie (1842) filozoficzno-refleksyjny tryptyk Wyjątki z podróży kobiety: Gibraltar, Burza, Zwaliska Luxoru; zawiera on m.in. charakterystyczne elementy opisowe dotyczące luksorskich obelisków Ramzesa II. Trafne obserwacje dotyczące perypetii związanych z jednym z obelisków (przeniesiony w 1836 na Place de la Concorde w Paryżu) wskazują na chwilowe, lecz świadome zainteresowanie starożytnym Egiptem.
Por. również rękopiśmienne redakcje Zwalisk; Bibl.Jag., rkp sygn. 6421 i 6432; OLP III 2, s.692nast.; LPE II, s.699nast.; L.Zinkow, "Zwaliska Luxoru" Narcyzy Żmichowskiej. Drobiazg egiptologiczny w literaturze polskiej. [w:] Amicorum Dona. Studia classica et orientalia Stephano Skowronek ab amicis, collegis, discipulis oblata, Kr. 1998, s.227-234;

poprzednia strona | Góra strony

---

Autor © Leszek Zinkow