sa, popularny magiczny znak ochronny w kształcie prostej pętli; był atrybutem Toeris. Znany akże w innych kontekstach już od czasów Średniego Państwa.

Sachmet (egip.="mocna, potężna"), lokalna, wojownicza bogini dolnoegipska; jej kult zaszczepiono w Memfis i uczyniono z Sachmet żonę Ptaha i matkę Nefertuma. Przedstawiana jako kobieta z głową lwicy zwieńczoną dyskiem słonecznym, trzymająca znak anch.

sadżid, staroegipski gatunek literacki, najbardziej pokrewny współczesnemu opowiadaniu; wyróżnia go świecka treść.

Sais, miasto w zachodniej części Delty, ośrodek kultowy bogini Neit; odgrywało ważną rolę zapewne już w okresie predynastycznym. Zyskało na znaczeniu za XXIV dynastii, a w czasach XXVI dynastii stało się stolicą Egiptu.

Sakkar(a), miejscowość leżąca ok 30 km. na południe od Kairu, niegdyś ośrodek kultowy Sokara (stąd nazwa), część nekropoli memfickiej. Znajduje się tu ok. 15 piramid (budowy części z nich zaniechano), m.in. słynna schodkowa piramida Dżosera, oraz piramida Unisa, w której odkryto najwcześniejszą redakcję "Tekstów Piramid". W Sakkara odkryto także (Mariette) sławną nekropolę świętych byków Apisa - Serapeum, mastabę króla Aha z I dynastii, nienaruszoną mastabę wezyra Hemaka (również I dyn.) oraz mastabę dostojnika Ti z licznymi, niezwykle cennymi poznawczo scenami codziennego życia w Egipcie czasów Starego Państwa. W jednym z grobowców prywatnych okresu Nowego Państwa znaleziono tzw."Tablicę z Sakkary", zawierającą chronologiczny spis władców od I dynastii aż po Ramzesa II.

sarkofag, trumna określana eufemistycznie mianem "dom"; w różnych okresach przybierała różne formy. W okresie Starego Państwa wykonywana z kamienia (rzadko z drewna) prostopadłościenna skrzynia z wiekiem przynależna była jedynie władcom i najwyższym dostojnikom; czasami zdobiona wyobrażeniem fasady pałacowej i imieniem wraz z tytulaturą zmarłego. Od Średniego Państwa dodano wpierw formuły odnoszące się do rytuałów religijnych, z czasem rozbudowane w obszerną Księgę sarkofagów pokrywającą wewnętrzne ściany - teraz już drewnianej - trumny. Charakterystyczne staje się umieszczanie na bocznej ścianie wizerunku pary oczu o symbolice apotropaicznej; gdy sarkofag stawał się coraz częściej całym "grobowcem", z niego właśnie zmarły mógł "wyglądać" na świat. Od Nowego Państwa na sarkofagach coraz częściej zaczynają się pojawiać wyobrażenia bóstw, bogata symbolika; pojawia się także (równolegle) nowy typ trumny - antropoidalny. Zapewne miało to związek z mitami ozyriackimi - zmarły przybierał także zewnętrznie postać mumiformicznego Ozyrysa.

sbojet (egip.="nauka") staroegipski gatunek literacki o charakterze dydaktycznym; zawierał rady i przestrogi życiowe w formie nauk wypowiadanych przez "starszego" (władcę, nauczyciela, mędrca) do "młodszego" (ucznia, syna). Sbojet były ulubionym ćwiczeniem w szkołach dla pisarzy, stąd wiele przechowało się w formie kopiowanych wprawek na papirusach i ostrakach.

sed "rytuał trzydziestoletni"; święto obchodzone w trzydziestą rocznicę koronacji króla, a faktycznie z reguły wiele wcześniej, mające na celu (symboliczne) "odmłodzenie" władcy i potwierdzenie jego fizycznej sprawności, stanowiącej legitymizację władzy. Rytuał wywodzi się bez wątpienia z prehistorycznych obrzędów, kiedy to fizyczna sprawność wodza miała znaczenie pierwszorzedne; ponoć nawet niesprawny król był zabijany. Ceremoniał - w wielkim uproszczeniu - polegał na biegu z insygniami władzy (oraz innymi symbolicznymi przedmiotami), zapaleniu "nowego ognia" zapewniającego Egiptowi światło i życie, a następnie nawiedzeniu sanktuariów ważniejszych bóstw, obdarzających faraona swoją mocą.

Selket, Serket (serket hetyt="dająca oddech gardłu"), niejasnego pochodzenia pierwotne bóstwo o postaci skorpiona; w okresie późniejszym przedstawiane także jako skorpion z głową kobiety lub kobieta ze skorpionem na głowie. Od pewnego czasu w gruncie rzeczy utożsamiona z Izydą. W niektórych tradycjach uważana za żonę Horusa i "uzdrawiaczkę".

Sen(en)mut, dostojnik i architekt żyjący w czasach XVIII dynastii, budowniczy świątyni w Deir el-Bahari; niskiego pochodzenia, karierę rozpoczynał jako wojskowy. Dzieje jego kariery (poza niejasnym a gwałtownym jej końcem) są znane dzięki wielu zachowanym dokumentom i stanowią ważny przyczynek do poznania obyczajowości Egiptu czasów Nowego Państwa.

Serapeum zob. Serapis.

Serapis (od egip.Usir-Hapi), synkretyczne, późnoegipskie bóstwo (o charakterze m.in. lunarnym) powstałe z połączenia aspektów kultu Ozyrysa i Ptaha-Apisa; czczone najbardziej w okresie hellenistycznym, zyskało wielką popularność i zostało "wyeksportowane" poza rdzenny Egipt, zyskując popularność w całym świecie hellenistycznym. Jego przedstawienia były już zupełnie nieegipskie w stylu: Serapis był brodatym, na grecką modłę wyobrażonym mężczyzną zazwyczaj z koszem na głowie i psem Cerberem u nóg. Świątynie Serapisa, zwane Serapeami, mieściły się w wielu miastach - najsłynniejsze było Serapeum Aleksandryjskie, natomiast Serapeum memfickie, odkryte przez A.Mariette zawiera m.in. nekropolę świętych byków.

serce, inaczej niż współcześnie, uważane było przez starożytnych Egipcjan za siedzibę umysłu, świadomości i osobniczego charakteru, a także ośrodek witalnej energii organizmu. Wcześnie zauważono zanik bicia serca jako widomy znak śmierci - dlatego bez serca niemożliwe jest życie, nawet pozagrobowe. W wielu okresach pozostawiano w mumii serce, bądź zastępowano je "skarabeuszem sercowym". W czasie sądu Ozyrysa na szali sprawiedliwości kładzione jest właśnie serce zmarłego. O Ptahu mity mówiły iż "począł świat w swoim sercu".

serdab zob.mastaba.

Seszat, nieznanego pochodzenia drugorzędna bogini uznawana za patronkę pisma i rachunków, także za patronkę kronikarstwa (stąd uznana za siostrę Tota). Fetyszem Seszat był bliżej nie zidentyfikowany przedmiot (gwiazda? korona łodygi papirusu?).

Set, Setech, (nazywany także Neszeni="chmura burzowa", Keri="wiatr?", Nemhem="piorun") pierwotnie górnoegipskie prabóstwo którego kult rozpowszechniony był na wielu obszarach Egiptu; miał, paradoksalnie, dobre i złe aspekty - jako brat i zabójca Ozyrysa otaczany był kultem negatywnym (to, według niektórych teorii, echo przegrania walk o zjednoczenie Egiptu przez tzw. konfederację Seta - predynastyczny organizm państwowy południowego Egiptu - z Deltą - czyli czcicielami Ozyrysa i Horusa), jednakże Set patronował także, jako bóstwo bustyni i "obcych ziem", różnym dalekim wyprawom i karawanowym szlakom. W pewnych okresach dziejów Egiptu zyskiwał nawet pozycję opiekuna dynastii. Seta wyobrażano w postaci nie zidentyfikowanego jednoznacznie zwierzęcia (antylopa? osioł?).

Seyffarth Gustav (1796-1885), niemiecki orientalista, teolog i egiptolog, inicjator tej dziedziny nauki na uniwersytecie w Lipsku; jako jeden z adwersarzy Champolliona, uważał iż jego metoda jest błędna, gdyż pismo hieroglificzne utrwala fonogramy i sylaby. Mimo błędów niektóre wątki prac Seyffartha posunęły naprzód badania nad egipską gramatyką. Seyffarth analizował m.in. "Papirus Sękowskiego" - księgę umarłych przechowywaną w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie.

sfinks (egip.szespanch="żywy posąg"), jeden z symboli królewskiej władzy, przedstawiający faraona z ciałem leżącego lwa (stąd nawet niejednokrotnie w nemes wkomponowana była grzywa). za sfinksy uznawane są także wyobrażenia Amona, gdzie ciału lwa przydano głowę barana. Sfinks był także strażnikiem miejsc kultu i nekropoli.

sistrum, metalowy instrument perkusujny, gdzie dźwięk wydawany był przez potrząsane pręty włożone luźno w otwory w owalnym kabłąku; prawdopodobnie instrument pełnił funkcję nie tylko muzyczną lecz i kultową, gdyż wykonywano go czasem nawet z kamienia lub fajansu.

Siwa, najdalej wysunięty na zachód przyczółek egipskiej cywilizacji; oaza i miejsce kultu m.in.Ozyrysa i Horusa, a także lokalnej wersji Amona. Na nekropoli lokalnej odkryto także cmentarz świętych krokodyli.

skarabeusz (egip.chepru="stający się"), słońce uosabiane w żuku, zazwyczaj z gatunku Scarabeus Sacer, najczęściej spotykany amulet związany z symboliką odrodzenia, a więc i zmartwychwstania. Żuka toczącego kulkę gnoju skojarzono z wędrówką słońca po nieboskłonie, a fonetyczną zbieżność nazwy żuka (cheprer) skojarzono ze słowem "stawać się" - wschodem słońca.

Sobek, bóstwo związane z obszarami położonymi nad zbiornikami wodnymi i uosabiane przez krokodyla; bóg-krokodyl nosił zresztą różne imiona i miał różną teologię. Uznawany m.in. za pana wód, stwórcę świata, zyskał na popularności w okresie hellenistycznym, kiedy to krokodylowi przydano głowę sokoła i nazwano Soknopaios.

Sokar, bóstwo związane z kultem zmarłych, kultami pustynnymi a także kosmicznymi; pierwotnie lokalne bóstwo nekropoli (stąd nazwa "Sakkara"), łączone synkretycznie z bogami mumiformicznymi (Ptah-Sokar-Ozyrys) i przedstawiane jako mumia (czasem z głową sokoła) lub sokół.

speos, greckie określenie świątyni wydrążonej w skalnym zboczu.

Strabo (ok.60 p.Chr.-20 n.e.), grecki historyk i geograf, podróżnik; student m.in. szkół aleksandryjskich. W Egipcie przebywał tuż po włączeniu go do Imperium Rzymskiego; zachowały się fragmenty Zapisków historycznych oraz, w dobrym stanie, Zapiski geograficzne - kompendium informacji nie tylko krajoznawczych, ale i z dziedziny obyczajowości.

Szaruna, wioska położona opodal starożytnego Hierakonpolis, nekropola z czasów Starego Państwa (III-VI dynastia); stanowisko na którym prowadził badania pierwszy polski egiptolog, Tadeusz Samuel Smoleński.

szemsu Hor (="słudzy Horusa"), bogowie, a właściwie mityczni dolnoegipscy władcy predynastyczni, następcy Horusa, przywódcy walk północy z konfederacją Seta (zob. Set).

Szu, bóstwo uosabiające powietrze, rozumiane jako przestrzeń pomiędzy niebem a ziemią; czasami czczony także jako "jasność lub "słoneczny blask". W teologii heliopolitańskiej bóstwo kosmiczne, małżonek Tefnut. Przedstawiany jako (z rzadka lwiogłowy) mężczyzna, na uniesionych rękach podtrzymujący niebiosa (Nut).

ślepe wrota, architektoniczny element grobowca o aspekcie kultowym; wyobrażenie (plastyczne lub malarskie) drzwi zwieńczonych stelą z wyobrażeniem zmarłego. Pełniły funkcję "przejścia" przez które zmarły obcował ze światem żywych i przed którymi składano mu ofiary. Na skrzydłach drzwi przedstawiano zazwyczaj parę oczu.

Tanis (egip.Dżanet), miasto powstałe zapewne jeszcze w okresie Starego Państwa, rozwijające się jednak dopiero od Ramzesa II; w czasach XXI dynastii miasto stołeczne. Odkryto liczne nie naruszone groby, w tym pochówki czterech władców XXI i XXII dynastii.

Teby (egip.Waset="berło"?), zwane także czasami Nut-Amon (z czego zapewne powstało biblijne No), miasto w Górnym Egipcie, ze śladami osadnictwa od czasów prehistorycznych; od XI do XX dynastii stolica Egiptu i wielki ośrodek religijny. Na terenie Teb położone są największe w starożytnym świecie okręgi świątynne - Karnak i Luksor, a część zachodnia (Imentet Waset) stanowi ogromną nekropolę królewską i prywatną, głównie z czasów Średniego i Nowego Państwa.

Tefnut (egip.="wilgoć"), prabóstwo kosmiczne, kultowo związane z Szu, Geb i Nut, uznawana czasami za córkę Re; uosobienie życiodajnej wilgoci. Przedstawiana jako lwiogłowa kobieta lub lwica, czasem kotka.

tekenu, niejasny symbol związany z rytuałami kultu pośmiertnego; najczęściej przedstawiany jako przybierający kształt przykucniętego człowieka gruszkowaty worek (czasami postać ludzka jest jednoznaczna). Uważany za nawiązanie do archaicznego typu pochówku, symboliczne przedstawienie zmarłego, bądź nawet rodzaj "ofiarnego kozła" - zwłok rzucanych demonom aby odwrócić ich uwagę od prawdziwego zmarłego (?).

teksty piramid, niejednorodny zbiór religijnych tekstów (formuły, zaklęcia, hymny, mity) kultu pośmiertnego, zredagowanych w Starym Państwie przez kapłanów z On; jedna z najstarszych "świętych ksiąg" starożytności, odzwierciedlająca nie tylko wierzenia kosmiczno-solarne i ozyriackie, ale i prastare obrzędy, niosące, według wielu badaczy, echa nawet kanibalistyczne. Teksty przeznaczone były wyłącznie dla władców i po raz pierwszy utrwalone zostały na ścianie komory grobowej piramidy Wenisa (V dynastia).

teksty sarkofagów, zasadniczo przeredagowane, wzbogacone i opracowane "literacko" teksty piramid, uległy w okresie Średniego Państwa "demokratyzacji"; umieszczano je na wewnętrznych ścianach sarkofagów należących do dostojników, nawet pośledniejszego szczebla. Pojawiły się także malarskie ilustracje wybranych fragmentów tekstów.

Tell el-Amarna (egip.Achet-Aton="horyzont Atona"), obszar położony ok.300 kilometrów na południe od Kairu z pozostałościami miasta stołecznego założonego od podstaw za XVIII dynastii przez Amenhotepa IV-Echnatona. Miało stanowić demonstrację dokonującej się religijnej rewolucji kultu Atona, i kontestacji teologii tebańskiej uznającej Amona za naczelne bóstwo Egiptu.

Tell Atrib, Athribis, (egip.Hut Hery Ib="środkowa świątynia"), obszar ruin połozony w południowej Delcie; miasto zyskało na znaczeniu w Nowym Państwie, a w okresie XXVI dynastii było jednym z największych w Egipcie. Na nekropoli odnaleziono m.in.grobowiec żony Psametyka II; od 1957 roku koncesję w Tell Atrib uzyskała polska misja archeologiczna, która odsłoniła ruiny świątyni wraz z depozytem fundacyjnym Jahmesa, rzeźby i drobną plastykę oraz pozostałości zabudowań z czasów rzymskich.

Tell Bast, Bubastis, (egip.Per Bast="dom Bastet"), miejscowość w Delcie, położona ok. 85 km na północ od Kairu, ośrodek kultowy bogini Bastet, istniejący być może już w Starym Państwie. Ruiny dużej świątyni oraz wielka nekropola zmumifikowanych kotów, składanych tu przez pielgrzymów z całego Egiptu.

Tell el-Farcha

Tot (egip.Dżehuti), prabóstwo kosmiczne z Delty, uosobienie księżyca oraz czasu; uznawany także za patrona pisarzy i uczonych. Głównym miejscem kultowym było Chemenu (Aszmunein), gdzie czczono go pod postacią ibisa i pawiana; tam także nekropola świętych zwierząt. W mitologii ozyriańskiej pełnił rolę negocjatora skłóconych bogów i pielęgniarza rannych. Czasami przydawano mu za małżonkę boginię Seszat. Kult Tota, popularny także wśród Greków (utożsamiono go z Hermesem), przetrwał czasy starożytne, i jako Hermes-Trismegistos stał się patronem wiedzy tajemnej, alchemii i magii.

Toeris (egip.Taweret="wielka"), drugorzędne bóstwo, opiekunka ogniska domowego i patronka ciężarnych kobiet, piastunka dzieci; kult poświadczony stosunkowo późno (od Nowego Państwa) popularny w religijności ludowej. Przedstawieniem Toeris było fantastyczne zwierzę mające głowę hipopotamicy, ludzkie bądź lwie ręce, lwie nogi oraz grzbiet krokodyla. Według niektórych mitów uważana za małżonkę Seta.

Tuna el-Gebel (egip.Hemenu pa Meket="pod ochroną ośmiu (bogów), nekropola Okresu Późnego, położona niedaleko największego ośrodka kultu Tota - Chemenu, ok.300 km na południe od Kairu; interesujący grobowiec kapłana Petozyrysa, łączący ikonograficznie i merytorycznie elementy kultury artystycznej i religijnej egipskiej i greckiej (hellenistycznej).

udżat (egip.="uzdrowiony"), jeden z najpopularniejszych przez cały okres trwania religii egipskiej amuletów; w kształcie łzawiącego (?) oka, symbolizował ochronę, moc i zdrowie fizyczne a także ofiarę bogom i odstraszanie zła. Związany z kręgiem mitów solarnych, a nastepnie przeniesiony w krąg Ozyrysa - był okem Horusa uszkodzonym w walce z Setem. Symboliką udżat posługiwano się także prze określaniu miar wielkości.

Upuaut, Wepwaut, Wepwawet (egip."otwierający drogi"), lokalne bóstwo górnoegipskie, przedstawiane pod postacią wilka albo psa pustynnego; związany z kultami pośmiertnymi, nigdy jednak nie został utożsamiony z Anubisem.

ureusz (egip.uaret="kobra"), wąż i solarny symbol związany z kultami Re, uważany za jedno z wcieleń bogini Uto, symbolizujący władzę i boską potęgę faraona.

uszebti, nazwa figurek grobowych wywodząca się od weszebti="odpowiadający" lub szawabti="żywiący"; prawdopodobnie sobowtóry zmarłego lub/i wyobrażenia zaświatowych sług. Wkładane do grobów, pierwotnie (od Średniego Państwa) pojedynczo, z biegiem czasu coraz bardziej masowo, nosiły inskrypcję "Ozyrys+imię zmarłego" bądź fragment 6 rozdziału Księgi Umarłych; znane są dwa zasadnicze rodzaje uszebti: w postaci mumii trzymającej w skrzyżowanych na piersiach dłoniach narzędzi rolniczych lub amuletów, oraz "uszebti nadzorujące", wyobrażane w stroju ludzi żywych. Figurki uszebti wykonywano z tzw."egipskiego fajansu", kamienia, brązu lub drewna, a w uboższych grobach spotykamy także wykonane z gliny i mułu nilowego.

Wadżet (egip.="zielona"), bogini w postaci kobry, opiekunka czerwonej korony Dolnego Egiptu.

wezyr zob.czati

wojna, Egipcjanie w początkach swojej historii byli ludem spokojnym i niezbyt wojowniczym. W okresie Starego Państwa wojny ograniczały się głównie do starć z Beduinami mających zapewnić bezpieczeństwo terenów przygranicznych. Faraon Unis miał wyprawić się do Azji i wrócić z bogatymi łupami. Średnie Państwo to triumf dynastii tebańskich i ponowne zjednoczenie kraju po rozpadzie podczas I okresu przejściowego; władcy ze tego okresu przedsięwzięli wiele wypraw rabunkowych, których celem nie było rozszerzenie egipskiej supremacji ale zdobycie łupów i pozyskanie jeńców. Dopiero okres Nowego Państwa i rozwój polityki imperialnej przyniósł chęć pozyskania nowych terenów i rozszerzenie egipskiego panowania. Egipcjanie byli mistrzami organizacji co było podstawą potęgi ich wojsk. Trzon sił stanowiła lekko uzbrojona piechota, a w okresie po najeździe Hyksosów rydwany. Faraon osobiście dowodził armią, pomagał mu sztab złożony z generałów, jednak ostateczne decyzje podejmował on sam.

[ A-F ] [ G-L ] [ M-R ] [ S-Z ]