Maat ("prawda"), bogini uważana za córkę Re; uosobienie prawdy, sprawiedliwości, ładu - tak wszechświatowego, jak i społecznego, państwowego. Pełniła niezwykle ważną rolę podczas sądu Ozyrysa. Czczona od Starego Państwa, w wielu miejscach; przedstawiana jako siedząca (rzadziej stojąca) kobieta ze strusim piórem na głowie.

Madinet Habu (egip.Iat net Imentet="zachodnie wzgórze"), południowa część Zachodnich Teb i ważne miejsce kultu Amona; dużą świątynię zaczęto wznosić w czasach XVIII wynastii, a rozbudowę kontynuowano aż do czasów rzymskich. Tu także znajdują się kaplice innych bóstw. Przy świątyni pozostałości monumentalnego pałacu (związanego głównie z Ramzesem III) oraz założeń fortyfikacyjnych.

mammisi, termin arabski odpowiadający egip.per meset="dom narodzin"; mała świątynia często położona w większych kompleksach. W uproszczeniu - miejsce rytualnych "narodzin" bóstw, często także uprzednich zaślubin jego boskich rodziców. Precyzyjna wykładnia teologiczna roli mammisi jest dość złożona.

Manethon (III w.p.Chr.), zhellenizowany kapłan egipski (prawdopodobnie o egipskim imieniu Meniu-heter), autor zachowanego fragmentarycznie (głównie w wypisach innych autorów) dzieła Aigiptiaka, opisującego dzieje Egiptu od czasów mitycznych aż po Aleksandra Wielkiego. Wartość pracy Manethona, mimo wielu nieścisłości, polega na tym iż niewątpliwie posługiwał się dostępnym wówczas - wiele obszerniejszym - materiałem źródłowym; Manethon wprowadził generalnie akceptowany do dziś podział na 31 dynastii.

Mariette Francois Auguste (1821-1881), archeolog i egiptolog francuski, właściwy twórca archeologii egipskiej; prace polowe rozpoczął od razu spektakularnym sukcesem - odkryciem Serapeum. W ciągu swojego zycia przebadał wielką ilość stanowisk w całym Egipcie; największe jednak zasługi Mariette'a polegają na zorganizowaniu "Słuzby Starożytności" - instytucji mającej koordynować wszystkie wykopaliska prowadzone w Egipcie oraz zapobiegać niekontrolowanemu wywozowi zabytków. Załozył także muzeum sztuki egipskiej w Bulak (1857), pierwsze tego rodzaju muzeum na obszarze Bliskiego Wschodu - przekształcone później w Muzeum Egipskie w Kairze (1902).

Maspero Gaston Camille, Sir (1846-1916), francuski egiptolog pochodzenia włoskiego, profesor egiptologii w Paryżu; Od 1867 współpracownik Augusta Mariette. W 1880 został dyrektorem francuskiej misji archeologicznej (późn.Francuskiego Instytutu Archeologii Orientalnej w Kairze); następca Mariette'a na stanowiskach dyrektora Służby Starożytności i muzeum w Bulak (od 1902 Muzeum Egipskie w Kairze). Pod kierunkiem Gastona Maspero studiował pierwszy polski zawodowy egiptolog, Tadeusz Smoleński. Uczony o ogromnym i trudnym do przecenienia dorobku, obejmującym wszystkie dziedziny egiptologii (ponad 1200 publikacji).

mastaba, arabskie słowo oznaczające "ławę" - przez zewnętrzne podobieństwo nazwano tak charakterystyczny typ grobowca możnowładców (do III dynastii także władców) z okresu Starego Państwa. Mastaba, wywodząca się zapewne z pierwotnego kopca nagrobnego, zbudowana najczęściej z cegły, rzadziej kamiennych bloków, składała się z części podziemnej (szyb prowadzący do wykutej w podłożu komory grobowej) oraz nadziemnej, służącej celom kultu pośmiertnego. Najprostsze mastaby zawierały jedynie atrapę wrót (ślepe wrota), lub stelę; najbardziej rozbudowane składały się z systemu pomieszczeń, dziedzińców, pokrytych reliefami kaplic i serdabu z posągiem zmarłego i jego rodziny. Sporadycznie budowano mastaby przez cały późniejszy czas rozwoju cywilizacji egipskiej.

Meidum (egip.Mer Atum="ukochany przez Atuma"); miejscowość i nekropola położona nieco na południe od granicy Górnego i Dolnego Egiptu. Znajduje się tu charakterystyczna piramida należąca do Snofru lub Huni, uważana za budowlę w której dokonała się ewolucja piramidy schodkowej w piramidę o płaskich ścianach; na nekropoli, w mastabach, znaleziono m.in słynny, doskonale zachowany posąg Rahotepa i jego żony Nofret oraz (w innym grobowcu) niezwykle realistyczne malowidło przedstawiające gęsi.

Memfis (egip.Ineb hedż="biały mur" albo Men nefer Pepi, co było nazwą pobliskiego okręgu grobowego faraona Pepi I); założona według tradycji przez Menesa pierwsza stolica i administracyjne centrum zjednoczonego Egiptu, rezydencja królewska, wielki ośrodek religijny - najważniejsze miejsce kultu Ptaha. Mimo rosnącej roli Teb, aż do końca starożytności Memfis był bardzo znaczącym miastem, w istocie zdominowanym dopiero przez arabski Kair. Z miastem związana jest gigantyczna nekropola, ciągnąca się dziesiątki kilometrów i obejmująca m.in.Gizę, Sakkara i Dahszur.

Meretseger ("kochająca milczenie"), bogini-wąż; popularna od XIX dynastii opiekunka nekropoli tebańskiej.

Meroe, miejscowość położona w Sudanie, ok.200 km na północ od Chartumu; od VI w.p.Chr. stolica królestwa Kusz. Pozostałości pałaców, świątyń, nekropola charakterystycznych, stromych piramid królewskich z czasów odpowiadających egipskiej XXV dynastii.

Min, Minu, bóg urodzaju i płodności, wywodzący się z pierwotnych, fallicznych kultów górnoegipskich (Achmim). Przedstawiany jako mumiformiczny mężczyzna z jedną ręką wzniesioną w górę (często z biczem nechacha), drugą obejmującą wzwiedzionego członka; Wiele atrybutów Mina (z wyjątkiem ikonograficznej ityfalliczności) przejął Amon.

Montu ("dziki"?), naczelne bóstwo Teb przed dominacją Amona; bóstwo wojny i rzemiosła wojennego, przedstawiany jako sokół bądź mężczyzna z głową sokoła - stąd czasami łączony z Horusem.

mucha, natrętny, szczególnie w afrykańskim klimacie owad, stał się w Egipcie amuletem, a nawet rodzajem "orderu" przyznawanego szczególnie zasłużonym w boju żołnierzom. Złote muchy weterani z dumą nosili na szyjach.

Mut (imię tożsame fonetycznie z wyrazem "matka", nie jest jednak jasne, czy tak należy je tłumaczyć?), lokalna bogini górnoegipska notowana od Średniego Państwa; znaczenie jej wzrosło wraz z Amonem, którego miała być, według mitów tebańskich, małżonką - nosiła wówczas imię Amaunet. Przedstawiana jako kobieta w "sępiej czapce", zazwyczaj z koronami Egiptu.

Nagada, ważne górnoegipskie stanowisko archeologiczne z okresu predynastycznego i wczesnodynastycznego; wykopaliska (głównie W.F.Petrie'go) ujawniły pozostałości dwu charakterystycznych, występujących po sobie kultur predynastycznych. Kultura "Nagada I" wyróżnia się m.in. wysmukłą ceramiką, zdobioną motywami zwierząt lub geometrycznie; w kulturze "Nagada II" typowym motywem zdobniczym stają się łodzie, pojawiają się także naczynia z różnych rodzajów kamienia, niejednokrotnie o bardzo wymyślnych kszałtach. Odkryto również liczne ozdoby z kości słoniowej oraz palety łupkowe. W Nagada znajduje się także wielka mastaba wczesnodynastyczna, należąca zapewne do króla Aha.

naos, grecka nazwa reliwiarza (przybierającego czasem duże rozmiary), gdzie przechowywano posąg bóstwa.

Napata zob.Gabal al-Barkal.

Nechbet, bogini-patronka Górnego Egiptu (odpowiadała więc dolnoegipskiej Wadżet), patronka królewskiej władzy; przedstawiana jako sęp lub kobieta w "sępiej czapce" (podobnie jak tebańska Mut).

Nefertum ("piękny Atum"?), drugorzędne bóstwo - pierwotnie fetysz przedstawiany jako kwiat lotosu z którego wyrastają pióra; odgrywał pewną rolę zarówno w kręgu mitów związanych z Re, jak i "sądzie umarłych". Uważany czasami za syna Ptaha i Sachmet.

Neftyda (egip.Nebet het="pani pałacu"), drugorzędna bogini która zawdzięcza swą popularność udziałowi w micie ozyriańskim (opłakiwała śmierć Ozyrysa); według różnych tradycji - siostra Izydy lub matka Anubisa. Przedstawiana jako kobieta z hieroglificznym zapisem swego imienia na głowie.

Neit (egip.Net), prahistoryczny fetysz militarny - dwie skrzyżowane strzały na tarczy; lokalna, wojownicza bogini w Delcie (Sais), z czasem zyskała na popularności (apogeum to XXVI dynastia saicka; Grecy porównywali ją z Ateną). Przedstawiana również jako kobieta z łukiem i strzałami. Neit była także czasami uważana za opiekunkę zmarłych; wprawdzie interpretowanie umieszczania w najdawniejszych czasach strzał i łuku wokół zwłok byłoby zbyt daleko posuniętą dywagacją na temat kultu Neit, lecz już w czasach historycznych jest określana także jako patronka tkactwa (!) i jako taka ofiarowuje bandaże i całuny do zabezpieczania mumii.

nemes ("przykryty lnem"), jedno z najbardziej rozpoznawalnych i charakterystycznych (współcześnie) nakryć głowy faraonów; niebiesko-żółta, pasiasta chusta lniana, zakładana na czoło i za uszami, tak, by końce z przodu opadały na ramiona, z tyłu zaś zawiązywana w rodzaj warkocza.

Nil (egip.Neiteru="wielkie rzeki"), najdłuższa rzeka Afryki, której cyklicznym wylewom (nanoszenie żyznego mułu) zawdzięcza istnienie cywilizacja egipska; rzece oddawano cześć boską, m.in. w postaci kultu bóstwa Hapi.

nom (egip.sopet), rodzaj okręgów, terytoriów (wywodzących się z pewnością z predynastycznych ksiąstewek) na które podzielony był administracyjnie Egipt; Dolny Egipt składał się z 16-20 nomów, Górny z 22. Nomy miały swoje stolice w których rezydowali naczelnicy z nadania królewskiego.

Nubia (egip.nub="złoto"), najogólniej i w uproszczeniu - tereny na południe od pierwszej katarakty; różnie nazywane w różnych okresach (Tasti, Wawat, Kusz) podlegające uwarunkowanym zmiennością historyczno-polityczną kolejnym falom ekspansji Egiptu. zawsze Nubia miała znaczenie "tranzytowe" dla dóbr sprowadzanych z głębi Afryki. W okresie Nowego Państwa uzyskiwała okresowo niezależność jako suwerenne, chociaż kulturowo "zegiptyzowane", księstwo.

Nun, Nunu ("wody"), bóstwo pierwotne, uosobienie "praoceanu" z którego wyłoniła się ziemia; często utożsamiany z Ptahem lub Amonem. Przedstawiany zazwyczaj jako mężczyzna lub, lokalnie, człowiek z głową żaby.

Nut, kosmiczne prabóstwo, uosobienie nieba; małżonka spersonifikowanej ziemi - Geba. Uważana czasami za matkę Ozyrysa oraz Re; wyobrażana jako krowa, bądź (częściej) jako kobieta wygięta w łuk, dotykająca ziemi palcami nóg i rąk.

obelisk (gr.="rożen"; nazwa egip.tehen), kultowy słup monolityczny, czworoboczny, zakończony ostrosłupem; związany z kultem solarnym, stawiany także w celach komemoratywnych. Pierwotnie obeliski były samoistnymi obiektami kultowymi (Abu Gurab), w Nowym Państwie stały się elementem kompozycji architektonicznej świątyń, stawiane, najczęściej parami, przed pylonami. Obeliski były jednymi z najbardziej żywotnych symboli starożytnego Egiptu (ikonograficznie mylone z piramidami); licznie przywożone do Rzymu już w czasach antycznych, również w późniejszych czasach chętnie "importowane" do światowych metropolii (Londyn, Istambuł, Paryż, Nowy Jork).

"odwrócenie", jedna z fobii odzwierciedlająca egipskie wyobrażenia o tym, co nieznane, więc i o życiu pośmiertnym; wiele mitów i wierzeń ukazuje takie wyobrażenia - o bardziej lub mniej dosłownym "negatywie" tego co znane w życiu doczesnym, a więc poruszanie się w zaświatach "na głowie", ciemność jako "odwrotność" światła dnia, kierowanie wzroku "za siebie" a nie "przed siebie", nawet pływanie statków rufą do przodu itp. Dostrzegano jednak w "odwróceniu" także pozytywne aspekty - na przykład przebieg pośmiertnej egzystencji jako drogę od śmierci ku życiu i młodości.

ogdoada (gr.="ósemka"), grupa ośmiorga bóstw z Hermopolis (Chemnu="osiem"); tworzyły ją cztery boskie pary małżeńskie - Nun i Naunet, Heh i Hehet, Kek i Keket, Niau i Niat, później dodano także Amona i Amaunet.

ogień, żywioł o dużym symbolicznym znaczeniu w wielu aspektach myśli egipskiej; sprzeczny w swej istocie - ponieważ mógł być zarówno siłą niszczącą, jak i symbolem oczyszczenia, odpędzenia sił zła i złej mocy. Pochodnie, źródło światła, odpędza nocne demony, daje poczucie bezpieczeństwa. W wyobrażeniach zaświatowych (z których zapewne wiele zaczerpnęła teologia chrześcijańska) pełno jest ognia: ogniste rzeki, ziejące ogniem potwory, niby w piekle - zagrażają zmarłemu; potępieni rzucani są na pastwę płomieni, a bóstwa ze znakami ognia pożerają "wrogów" czyli "grzeszników".

On (gr.Heliopolis, egip.Junew="słupy"), miasto będące obecnie dzielnicą Kairu, w starożytności największy ośrodek kultu Re. Podupadło już w czasach rzymskich. Jako stanowisko archeologiczne jest zaskakująco ubogie.

Onuris (egip.Anhur="przychodzący z daleka" lub "sprowadzający [coś] z daleka"), drugorzędne bóstwo wojownicze; uważany za boga walki, wojny, także polowania. Przedstawiany jako mężczyzna w kasku ozdobionym piórami, z włócznią w ręku.

otwarcie ust, ceremonia pogrzebowa, umożliwiająca połączenie ciała zmarłego z jego ba; polegała na dotknięciu "ust" (maski mumiowej) specjalnym kultowym narzędziem.

Oxyrynchos (egip.Per Medżet), górnoegipskie miasto (znane dopiero od czasów rzymskich) i ośrodek kultu bóstwa-ryby; wykopaliska prowadzone na przełomie XIX i XX w.odsłoniły wielką ilość papirusów greckich, gł. z tekstami literackimi.

Ozyrys (egip.Usir), lokalne bóstwo Delty, być może ubóstwiony przywódca plemienny (z pierwotnymi atrybutami pasterskimi), zrobił zawrotną karierę w egipskim panteonie. Wchłaniając kolejne kulty obrastał w skomplikowaną, wielowątkową symbolikę; władca zaświatów, sędzia zmarłych, symbol wegetacj i sił natury ("Ozyrys zbożowy" - odciśnięta z mułu zmieszanego z ziarnami zbóż "kiełkująca" figura Ozyrysa), wreszcie nawet bóstwo Nilu, księżyca, nieba, słońca. Jego imię jest niejasne - według zapisu hieroglificznego oznacza "siedzibę oka" (?). Wedle najpopularniejszych wątków teologii heliopolitańskiej był synem Nut i Geba, a bratem (i mężem) Izydy oraz Seta. W walce o władanie Egiptem (a więc pogłos predynastycznych walk plemiennych) zabity przez Seta i poćwiartowany; jego szczątki zostały zebrane przez Izydę i ożywione przez bogów. Bogiem zmarłych stał się jednoznacznie dopiero za V dynastii - ten jego aspekt ulegał z czasem "demokratyzacji": pierwotnie jedynie władcy, od Średniego Państwa już każdy Egipcjanin po śmierci miał prawo nazwać się "Ozyrysem". Przedstawiany w postaci mumii władcy z koroną atef na głowie; głównym ośrodkiem kultu było Abydos. Nie do końca zinterpretowane są także niektóre fetysze Ozyrysa, na przykład będące w czasach dynastycznych znakami nomów; na drzewcu zatknięty jest stożkowaty przedmiot (kołpak? prawzgórek? relikwiarz? pleciony ul??) zwieńczony długimi piórami. Zapewne istotne znaczenie fetysza było nieznane już nawet Egipcjanom od schyłku Starego Państwa.

papirus (egip.uadż), roślina niegdyś bardzo obficie występująca w Delcie, mająca wiele zastosowań; z łodyg wyplatano maty, kosze, liny, sandały, a nawet kadłuby łodzi. Zmiażdżone i sprasowane włókna już w pierwszych dynastiach zastosowano jako materiał piśmienny; ten materiał nazywano mendżat, a ponieważ jego produkcja stanowiła monopol władcy, od słowa pa-per (="pałacowy") wzięła się nazwa grecka.

per nu - per ur, dwa typy predynastycznych obiektów sakralnych dolnoegipskiego i górnoegipskiego; per-nu wykonywano z trzciny i suszonej cegły - charakterystyczną cechą było kolebkowe sklepienie oraz gzyms wejściowy wykonany ze zrolowanej maty, zmonumentalizowany później element architektoniczny; per-ur natomiast wyróżniał się masztami z chorągwiami stawianymi przed wejściem.

Petrie William Matthew Sir Flinders (1853-1942), egiptolog brytyjski, twórca angielskiej szkoły egiptologicznej; prowadził badania polowe na wielu stanowiskach. Do jego szczególnych zasług należą - istotne "odkrycie" dla nauki prehistorycznych kultur egipskich (np.Nagada) oraz badania piramid z okresu Średniego Państwa. Należy także docenić jego pionierską skrupulatność w analizie nawet pozornie bezwartościowych (dla współczesnych mu badaczy) wykopalisk - destruktów czy innych obiektów "nieatrakcyjnych" wizualnie.

piramida, greckie określenie zbiorowe grobowców władców Starego i Średniego Państwa; każda bowiem piramida nosiła pierwotnie swoją odrębną egipską nazwę. Przyjmuje się, że piramida jako forma architektoniczna powstała w wyniku nałożenia na siebie kilku mastab (Imhotep i grobowiec Dżesera z III dynastii), następnie za panowania Snofru przybrała ostateczny, ostrosłupowy kształt. Znanych jest kilkadziesiąt piramid (w większości zrujnowanych), przy czym najgorzej zachowane są późniejsze, z czasów Średniego Państwa, kiedy to budowano już nie ze skalnych bloków, lecz ostrosłupową "powłokę" z suszonej cegły oblicowanej wapieniem wypełniano gruzem skalno-mułowym. Piramidy były głównym elementem kompleksu kultowego zmarłego władcy, na który składały się dwie świątynie (górna i dolna) procesyjna rampa, dziedzińce oraz nekropola dworska. Na cmentarzyskach nubijskich (okres meroicki) forma piramidy odżyła jako grób władcy i była używana aż do III wieku po Chr.

piramidion ostrosłupowy kamień wieńczący piramidę; czasami tym terminem określano także szczyt obelisku. Zazwyczaj bogato dekorowany reliefem ze scenami religijnymi, niekiedy pokrywane złotą blachą.

pola Jaru (sehet jaru="pola trzcin"), jedno z egipskich wyobrażeń zaświatów - mityczny obszar rolniczy położony w niebie. Fantastyczna żyzność i ogromne plony gwarantowały zmarłemu szczęśliwy żywot. Rolnicza metaforyka świadczy o pierwotności i niewielkim teologicznym wyrafinowaniu tej koncepcji.

pszczoła, owad odgrywający pewną, nie do końca jasną rolę zarówno w religii i symbolice, jak i w gospodarce Egipcjan. Znano i wykorzystywano miód, (jednak w umiarkowanym stopniu), budowano ule i pasieki, zaś pszczoły uważano za "łzy Re". Już od czasów predynastycznych władcy dolnoegipscy nosili przydomek "pszczoła". Pszczoła stała się nastepnie trwałym elementem królewskiej tytulatury (bit).

Ptah, wieloaspektowe prabóstwo pochodzenia memfickiego; uznany za stworzyciela i patrona wszelkiej działalności kreatywnej (a więc pisarzy, artystów). Synkretycznie łączył się w różnych okresach z różnymi bogami, np. jako "Ptah-Sokar-Ozyrys" był bóstwem zmarłych; wiele bóstw zachowując nawet swą tożsamość uważanych było za "uosobienie" Ptaha (np.byk Apis). Przedstawiano go z reguły jako łysego, mumimorficznego mężczyznę z berłem, na postumencie.

Punt, Pwenet, kraj na południe od Egiptu, osiągalny żeglugą po Morzu Czerwonym (być może tereny Somalii?), z którego przywożono kość słoniową wonności i heban.

pylon, od Nowego Państwa element architektoniczny świątyni - trapezoidalna, masywna wieża z platformą obserwacyjną na szczycie. Zazwyczaj stawiane parami (porównywane do sióstr - Izydy i Neftydy), stanowiły element wejściowy. Pylony pokrywano inskrypcjami i reliefami oraz umieszczano na nich flagowe maszty.

Ramesseum, ogromny zespół architektoniczny w Tebach zachodnich (zajmujący obszar niemal 200x200 m.), na który składa się pałac królewski Pamzesa II oraz jego świątynia grobowa.

Re ("słońce"), uniwersalne prabóstwo solarne, bóg "wszystkiego" (stąd utożsamiany niemal automatycznie z Atumem), uosaobiene ładu i porządku wszechświatowego; jako taki uważany za ojca Maat. O ile co do interpretacji dziennej wędrówki Re po nieboskłonie była zgodność (słońce żegluje w łodzi), o tyle kontrowersje teologiczne były wokół nocnych losów Re; miał być połykany przez Nut, która nazajutrz go ponownie rodziła, lub też odbywał podróż po krainie podziemnej (stąd rola Re w kultach zmarłych). Ważnym epizodem kultu był także mit o odwiecznej walce jaką toczy słońce, czyli Re, z ciemnością i złem, czyli wężem nazywanym Apop; zwyciężony o poranku Apop krwawi, a jego krew zabarwia niebo o świcie na czerwono. Re przedstawiano zazwyczaj jako mężczyznę ze słoneczną tarczą na głowie.

rydwan pochodzi z Mezopotamii i wywodzi się od czterokołowych wozów bojowych; do Egiptu wprowadziło go obce plemię ze Wschodu, które pod przewodnictwem Hyksosów opanowało dolinę Nilu w Drugim Okresie Przejściowym. Zapewne dzięki zastosowaniu rydwanów udało się najeźdźcom pokonać gorzej uzbrojonych Egipcjan i zapanować nad nimi. Egipcjanie przejęli jednak od Hyksosów tę innowację i po ich przepędzeniu oddziały rydwanów weszły na stałe w skład armii egipskiej. Trudno dziś stwierdzić, co z techniki wyrobu rydwanów Egipcjanie wymyślili, a w czym po prostu naśladowali swych poprzedników. Raczej przypuszczać można, że wraz z wozem przejęli dokładnie sposób produkcji, może ulepszając z czasem pewne szczegóły, ale tego zapewne nigdy się nie dowiemy, gdyż rydwany zachowały się tylko w kilku egzemplarzach i tylko w Egipcie. W każdym razie za czasów Salomona (X w.p.Ch.) rydwany egipskie sprowadzono do Palestyny, co dowodziłoby, że były one wówczas najlepsze. Załogę rydwanu ciągniętego przez dwa konie stanowił woźnica oraz łucznik, uzbrojony w cenny i w rękach wprawnego strzelca śmiertelnie skuteczny łuk kompozytowy. Z racji dużego kosztu wystawienia takiej jednostki łucznikami byli wielmoże i arystokraci, którzy mogli pozwolić sobie na tak drogi sposób walki.

[ A-F ] [ G-L ] [ M-R ] [ S-Z ]