Gabal (Dżabal) al-Barkal, obszar masywu górskiego położony poniżej czwartej katarakty w pobliżu którego umiejscowione było, od okresu XVIII dynastii, najdalsze na południu egipskie miasto Napata (Nepet). Również najdalszy przyczółek religii egipskiej - ośrodek kultowy Amona-Re, lokalnie przedstawianego jako człowiek z głową barana. Następnie Napata stała się stolicą niezależnego królestwa Kusz.

Gardiner Alan (Sir) (1879-1963), brytyjski egiptolog związany głównie z Uniwersytetem Chicagowskim; trwałe miejsce w dziejach egiptologii zapewnił sobie m.in. klasycznym podręcznikiem języka egipskiego Egyptian Grammar (pierwsze wyd.1927).

Geb, prabóstwo kosmiczne uosabiające ziemię; ojciec Ozyrysa, małżonek Nut. Wyobrażany najczęściej wraz z Nut oraz bóstwem powietrza Szu, jako leżący mężczyzna o ciele pokrytym roślinami.

Giza, Gizeh (egip.reges her), część wielkiej nekropoli memfickiej - wapienny płaskowyż (plateau), obecnie dzielnica Kairu; sławne trzy piramidy z okresu IV dynastii - Wielka, należąca do Chufu (Cheopsa), piramida Chafre (Chefrena) oraz znacznie od nich mniejsza - Menkaure (Mykerinosa); towarzyszą im nekropole mastab, wykorzystywane wtórnie aż do schyłku starożytności. Na terenie nekropoli prowadziła badania m.in.ekspedycja austriacka pod kieunkiem Hermana Junkera; zgodnie z porozumieniem pomiędzy krakowską Akademią Umiejętności a Uniwersytetem w Wiedniu uczestniczyli w nich profesor Karol Hadaczek ze Lwowa (1911) a w 1913 roku dr Tadeusz Wałek (Czarnecki), późniejszy profesor Uniwersytetu Warszawskiego.

góry, znane były Egipcjanom oczywiście nie jako ośnieżone szczyty, lecz w postaci relatywnie niewysokich łańcuchów (dżebel) związanych z pustynią; wywoływały jednak wrażenie swą "boską potęgą". Według egipskiej miary, ich góry także "sięgały niebios", a wzgórza na zachodnim brzegu Nilu były "bramą zaświatów". Hieroglif "góry" oznaczał także cmentarz, kamieniołom i obcą krainę.

Grecja, Grecy, z egipskim określeniem Hau nebut oznaczającym ludy praegejskie (?) spotykamy sie już w Starym państwie; prawdopodobne jest jednak, że ta nazwa została do Greków zastosowana wtórnie w czasach wiele późniejszych. Grecy w istotny sposób zaczęli wpływać na Egipt dopiero w okresie saickim, z usług najemników helleńskich zaczęto korzystać nieco wsześniej. Kontakty z Egiptem utrzymywali także kupcy (głównie jońscy), niejednokrotnie osiedlający się, ale z rzadka asymilujący. W końcu grecka (macedońska) dynastia Ptolemeuszy objęła władzę w Egipcie, ustanawiając nową stolicę w Aleksandrii; kultura grecka okazała się na tyle mocna i ekspansywna, że z wolna zaczęła wypierać rodzimą, czego charakterystycznym przykładem jest powolne przechodzenie wielu kręgów elit na język grecki, nawet przy zachowywaniu zewnetrznych znamion "egipskości".

grób miał w istocie znaczenie podwójne; składał się z grobu właściwego, czyli komory grobowej (w skrajnym przypadku skrzyni sarkofagowej), oraz pomieszczeń związanych z obrządkiem kultu zmarłych i magazynami zastawy grobowej. Ważnym elementem wypoażenia grobów było pożywienie oraz sprzęty codziennego użytku - czasami te same, które służyły za życia, zazwyczaj jednak w wymiarze symbolicznym: a więc dla władców i dostojników wykonywane z cennych materiałów (umiarkowanie użyteczne) lub zminiaturyzowane. Doświadczenie związane z rabunkami grobów, a także uzasadnienie o symbolicznym znaczeniu wyposażenia grobowego pozwalały zdublować (bądź zastąpić) go przedstawieniami malarskimi na ścianach.

gwiazdy, "orszak Ozyrysa", "mieszkanki Duat", były również obecne w zaświatach; według niektórych wierzeń zmarli zmieniali się w gwiazdy. Niektóre z tych ciał niebieskich odgrywały szczególniejszą rolę w mitologii - na przykład Orion utożsamiony z Ozyrysem czy zyda z Syriuszem (egip.Sopdet). Egipcjanie wytworzyli także ideę podzielenia nieba na system gwiazdozbiorów, chociaż sam system zapewne nie jest egipski.

Hapi (1), bóstwo a raczej geniusz rzeki Nil; przedstawiany jako otyły mężczyzna z głową zwieńczoną kępą papirusu. Zob.też Nil.

Hapi (2) zob.Duamutef.

Harpokrates, grecka forma egipskiego określenie Hor pa hered, oznaczającego "Horus dziecko"; postać Horusa przedstawiana jako siedzące dziecko z kosmykiem włosów na głowie i palcem w ustach. Zyskała na popularności szczególnie w okresie grecko-rzymskim.

Hathor ("dom Horusa"), lokalny fetysz dolnoegipski z biegiem czasu przekształcił się, m.in. wskutek ekspansywnego wchłaniania wielu bóstw lokalnych, w jedno z najpopularniejszych bóstw; w swoich najważniejszych funkcjach bogini niebios, rodząca słoneczną tarczę. Uważana także za małżonkę Horusa, łączona w teologicznych spekulacjach z wieloma innymi boginiami: Izydą, Sachmet, Maat i Bastet, w końcu nawet z Afrodytą. Najczęściej przedstawiana jako krowa lub kobieta z głową krowy i tarczą słoneczną pomiędzy rogami, ważnym jej atrybutem, lub wręcz emblematem, był muzyczny instrument - sistrum. Hathor nazywana była także "okiem słonecznym"; czczona głównie w Denderze, gdzie jej kultowym fetyszem był słup zwieńczony kobiecą głową z krowimi uszami.

Hawara zob.Fajum.

heka zob.korona i insygnia władzy.

Heliopolis zob.On.

Hemjunu, Hemon (IV dynastia), kapłan, architekt i wielmoża; uznawany za głównego projektanta Wielkiej Piramidy Cheopsa w Gizie.

Herodot z Halikarnasu (ok.485-425 p.Chr.), historyk grecki, który około 450 roku p.Chr. przebywał w Egipcie, szczegółowo zwiedzając ten kraj zawarł spostrzeżenia w drugiej księdze swoich Dziejów nazwanej Euterpe; Aż do XIX wieku było to podstawowe w Europie, obok Biblii, źródło wiedzy o starożytnym Egipcie.

Hetyci (egip.Cheta), lud pochodzący z Anatolii, pozostający w konflikcie z Egiptem na tle spornych terenów w Syrii; Faraon Seti I starł się z Hetytami w bitwie pod Kadesz - również pod Kadesz rozegrała się kolejna tym razem naprawdę wielka bitwa, stoczona zwycięsko przez nastepcę Setiego - Ramzesa II. Lud Hetytów zszedł z areny historii za sprawą najazdów "Ludów Morskich" i "Górskich" - zapewne wojowniczych plemion zachodnioazjatyckich.

Hieroglify, system ideograficzno-spółgłoskowo-determinatywnego zapisu języka egipskiego (nie oddający w pełni jego fonetycznej postaci), znany od początku państwowości; wywodzący się niewątpliwie z zapisków piktograficznych (obrazkowych) rychło wytworzył równolegle postać graficznie uproszczoną (hieratyka), od czasów XXV dynastii nawet skrajnie uproszczoną (demotyka). Zapis hieroglificzny (z gr.="święte rysunki") trwał jednak, niezależnie od ewolucji samego języka mówionego, przez cały okres funkcjonowania cywilizacji egipskiej, aż do IV wieku - stosowany głównie do reliefowych zapisów na kamieniu, także w malowanych tekstach na ścianach grobowców. Za wynalazcę hieroglifów uznawany był bóg Tot (Dżehuti) wobec czego pismo miało wymiar mistyczno-magiczno-teologiczny, a znaki hieroglificzne swój odrębny magiczny byt. Teksty zapisywano przeważnie w liniach pionowych, a od czasów Średniego Państwa także poziomo, od prawej ku lewej stronie (zresztą panowała reguła czytania w kierunku przeciwnym do tego, w którym zwrócone były głowy przedstawianych istot żywych). Próby odczytania pisma hieroglificznego już po zaniknięciu tej umiejętności podejmowano niemal przez wszystkie okresy rozwoju wiedzy nowożytnej; na wielowiekowych błędnych interpretacjach zaciążył przekaz > Horapollona. Pierwsze prawidłowe obserwacje poczyniono dopiero w początkach XVII wieku (Warburton, Zoega), kolejne próby podejmowali zarówno filologowie (Akerblad) jak i przedstawiciele innych nauk (fizyk brytyjski Young). Przełomowe okazały się jednak odkrycia Francuza J.F.Champolliona, chociaż jeszcze przez wiele dziesięcioleci próbowano podważyć jego metodę (G.Seyfarth, a także Polak - J.Ręczyński). Wiedza o języku staroegipskim (różnych fazach jego rozwoju) oraz o systemie pisma rozwijana i uzupełniana jest do dziś. Warto także nadmienić, że w języku egipskim istniało tylko jedno, wspólne pojęcie, dla "pisania" i "rysowania".

Horachte, (egip.="Horus horyzontu"); bóstwo solarne pierwotnie nietożsame z Re, rychło jednak z tym bogiem połączone. Był bogiem "słońca porannego"; wątek Horusowy nakazywał przedstawianie go jako człowieka z głową sokoła.

Horapollo (ok.V wiek), zhellenizowany Egipcjanin, autor dwutomowego, koptyjskiego (przetłumaczonego na grekę) traktatu o piśmie hieroglificznym; podstawowym, błędnym założeniem Horapollona - nie znającego w istocie pisma hieroglificznego - było przypisywanie poszczególnym znakom osobnych wartości semantycznych, innymi słowy traktowanie tego pisma jako czysto piktograficznego. Dzieło Horapollona legło u podstaw wszystkich bez mała błędnych, przedchampollionowskich prób odczytania pisma hieroglificznego; przyczyniło się za to do powstania renesansowej ikonologii.

Horus (egip.Hor, Haru="daleki"), prabóstwo o nieznanym pochodzeniu (być może nawet jednym z aspektów Horusa był ubóstwiony wódz plemienny), jeden z najpopularniejszych bogów egipskich; dzięki popularności bóstwa-sokoła w wielu miejscowościach Egiptu jego kult rozprzestrzeniał się w sposób bezkonfliktowy. Najważniejsze bodaj bóstwo okresu pre- i wczesnodynastycznego (sokół był hieroglifem-determinatywem pojęcia "boga"); bóg nieboskłonu i świata. Włączony do kręgu mitów ozyriackich stał się synem Ozyrysa i Izydy, przeciwnikiem Seta. Jednym z największych ośrodków kultu Horusa było dolnoegipskie Edfu; utożsamiony z Re nazwany został Re-Horachte.

Hyksosi (egip.Heka-hesut="ten, który włada obcą ziemią"), lud pochodzenia zachodnioazjatyckiego, osiedlający się stopniowo (od Średniego Państwa) we wschodniej Delcie; urósłszy w siłę, wykorzystując wewnętrzną słabość Egiptu, założyli własne państewko ze stolicą w Awaris, a następnie sięgneli po władanie całym Egiptem - jako XV i XVI dynastia.

hypogeum, termin grecki określający podziemny, drążony w skale grobowiec.

hypostyl, sala kolumnowa; grecki termin architektoniczny stosowany często również wobec egipskich rozwiązań konstrukcyjnych.

ibis, w szczególności gatunek religiosa (ibis czczony) stał się jednym z najpopularniejszych zwierząt, które otaczano kultem w starożytnym Egipcie; był wcieleniem boga Tota. Na nekropolach zwierzęcych odkryto dotychczas miliony (!) zmumifikowanych ibisów.

Imhotep (ok.2600 p.Chr.), kapłan z On, uczony i architekt, jeden z wielkich geniuszy starożytności; prawdopodobny autor idei piramidy jako grobowca królewskiego, twórca piramidy Dżosera w Sakkara. Przypisywano mu także dzieła literackie, liczne osiągnięcia wynalazcze, oraz w dziedzinie nauk medycznych. Uznany za syna Ptaha, ubóstwiony - jego kult kwitł do schyłku starożytności; Grecy utożsamili go z Asklepiosem.

imię, bardzo ważny "element" człowieka, skupiający w sobie wymiar istotowej egzystencji; było nie tylko identyfikacją - bez imienia człowiek w zasadzie "nie istniał", a pozbawienie go (np.pośmiertne) imienia, unicestwiało bytowanie w zaświatach i oznaczało śmierć absolutną. Odwrotnie - przywoływanie imienia zmarłego (nawet przez jego utrwalenie w grobowcu lub innym miejscu), czyniło go nieśmiertelnym. Imiona bogów natomiast były zazwyczaj, według teorii religijnych, jedynie nazwaniem "zastępczym", znanym ludziom, gdyż ich "prawdziwe imiona" były tajne. Z kolei znajomość imion zaświatowych demonów dawała zmarłemu zdolność zapanowania nad ich destrukcyjnymi możliwościami.

imiut, pradawny, ważny, aczkolwiek niejasny w swoim znaczeniu fetysz - symbol ochronny; m.in.atrybut Anubisa i przedmiot wkładany niekiedy do grobów. Skóra zwierzęcia z długim, zwisającym ogonem, pozbawionego głowy, zatknięta na drągu włożonym w naczynie.

Imsety, Amset zob.Duamutef.

Izeum, Iseum, gr.Isaion; termin określający przybytek bogini Izydy, także znajdujący się poza rdzennym terytorium Egiptu (np.w Rzymie). Grecy zastosowali ten termin pierwotnie do oznaczenia świątyni Izydy w Pi-Hebet (Delta).

Izi, Isi (V/VI dynastia), pochowany w Edfu nomarcha, który jako jedna z nielicznych osób nie będących władcami dostąpił pośmiertnej deifikacji (ubóstwienia); kult Izi przetrwał Pierwszy Okres Przejściowy i rozwijał się w czasach Średniego Państwa (wiadomo o przybywających do jego grobu pielgrzymkach). Mastaba Izi została przebadana przez polsko-francuską ekspedycję prowadzącą w Edfu badania od 1936 roku; ślepe wrota i kilka elementów wyposażenia grobowca znajdują się obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie.


Izyda, Aset, Eset ("tron"), bogini której kult w Dolnym Egipcie udokumentowany jest od czasów wczesnodynastycznych; związana z kręgiem ozyriackim, żona Ozyrysa i matka Horusa. Czczona głownie w File, lecz także na terenie całego Egiptu; podobnie jak inne bóstwa żeńskie utożsamiana w różnych okresach z innymi boginiami: Hathor, Bastet, Sachmet, także z Demeter i Astarte. Formy kultu Izydy przetrwały nie tylko kres cywilizacji egipskiej, ale i całą starożytność; Bardzo popularna w Rzymie, przetrwała w różnych aspektach i odmianach (ikonografia) nawet do czasów renesansu. Przedstawiana jako kobieta, często z tarczą słoneczną pomiedzy krowimi rogami na głowie lub z hieroglifem w postaci tronu, który był jej imieniem.

jajo, symboliczna siedziba i początek życia; wiele mitów o stworzeniu świata posługuje się właśnie symboliką jaja. Charakterystyczne jest także nazywanie wewnętrznej skrzyni trumiennej "jajem".

jezioro, zbiornik wodny (naturalny lub sztuczny), kojarzyło się Egipcjanom z mitami o początku świata jako prawzgórku, który wyłonił się z prawody; w pobliżu świątyń różnych bóstw budowano zbiorniki - "świątynne jeziora"; wielu badaczy uważa nawet naczynia libacyjne na ofiarnych stołach za przywołanie owego symbolu "jeziora".

jun, junu, junew, heliopolitański fetysz w postaci słupa; czasami uważano go za symbol księżycowy - komplementarny do solarnego obelisku.

Junker Herman (1877-1962), niemiecki (pruski) egiptolog związany z Uniwersytetem Wiedeńskim; wiele lat kierujący tamtejszą katedrą egiptologii, założył także Instytut Egiptologii i Studiów Afrykanistycznych. Zajmował sie piśmiennictwem egipskim oraz koptyjskim; jako archeolog polowy wiele lat prowadził wykopaliska na nekropoli w Gizie, co pozwoliło mu opublikować monumentalną syntezę dziejów Starego Państwa (Grabungen auf dem Friedhof des Alten Reiches bei den Pyramiden von Giza). Jako kierownik wykopalisk Uniwersytetu Wiedeńskiego współpracował z pierwszymi polskimi archeologami w Egipcie wysyłanymi z ramienia krakowskiej Akademii Umiejętności.

ka zob.dusza.

kamień z Rosetty, fragment płyty wykonanej z granitu (110x73 cm) pochodzący z czasów Ptolomeusza V, zawierający kapłański dekret; zawierał tekst równoległy w dwu językach - greckim oraz egipskim (zapisany hieroglifami oraz demotyką). Analiza zapisów stanowiła przełom w odczytywaniu pisma hieroglificznego (J.F.Champollion); kamień znaleziono w 1799 roku podczas prac fortyfikacyjnych prowadzonych przez Napoleona w delcie Nilu. Przetransportowany do Kairu, po klęsce Francuzów w 1802 roku trafił do British Museum.

kanopskie urny, kanopy zob.Duamutef.

kanopa (Kanopa), postać Ozyrysa czczona w Delcie, szczególnie w okresie ptolemejskim; przedstawiano go jako dzban zwieńczony głową. Wyobrażenie Ozyrysa-Kanoposa, popularne w ikonografii hellenistycznej, a także w wielu późniejszych "egiptyzujących" przedstawieniach, wskutek nieporozumienia zostało skojarzone, już w czasach nowożytnych, z urnami kanopskimi.

Karnak, miejscowość położona na wschodnim brzegu Nilu, na miejscu starożytnych Teb; na tym obszarze budowano obiekty sakralne już od czasów III dynastii, nastepnie rozbudowywane i powiększane aż do czasów rzymskich. W Karnaku znajduje się jeden z największych sakralnych kompleksów starożytnego świata - świątynia Amona.

kartusz (egip.szenu="otaczanie"), symboliczne przedstawienie kręgu (niejasnego pochodzenia - często jest to sznur, ale i słoneczny dysk) otaczającego królewskie imię.

Kebehsenuf zob.Duamutef.

Kemi, Kemet, (egip.="czarny") jedna z nazw, którą Egipcjanie określali dolinę Nilu (czarną, życiodajną ziemię), a więc i swój kraj.

Kircher Athanasius (1602-1680), niemiecki jezuita, filozof, orientalista i "egiptolog"; starał się m.in. odczytać hieroglify na podstawie analizy rzymskich obelisków. Jego podstawowym błędem, podobnie jek wszystkich współczesnych mu badaczy, było wychodzenie z założenia, że hieroglify są pismem obrazkowo-symbolicznym. Niemniej jego prace Prodromus Coptus sive Aegyptiacus oraz Oedipus Aegyptiacus przyczyniły się do znacznego wzrostu zainteresowania Egiptem w Europie; jako ilustracji używał m.in. szkiców T.L.Buratiniego, włosko-polskiego "egiptologa".

kolory miały znaczenie symboliczno - religijne; biel była wyrazem mocy nadziemskiej, czystości, świętości, radości, barwą Górnego Egiptu. Kolor czarny uważany był przez Egipcjan nie tyle za barwę, co za "zaprzeczenie wszelkich kolorów"; symbolizowała świat podziemny, a Ozyrys nosił przydomek "czarny". Skądinąd czerń symbolizowała także urodzajną glebę, a Egipt nazywany był Ta Kemet czyli "czarna ziemia". Czerwień to życie, zwycięstwo, ale i gniew, zabijanie, ogień; kolor ten był heraldycznie przypisany Dolnemu Egiptowi a w przedstawieniach malarskich mężczyźni mieli czerwoną skórę. Zielony (malachitowy) symbolizował życie i wegetację - radość i pomyślność - Hathor zwana była "panią malachitu", a Pola Jaru były "wiecznie zielone". Niebieski (lazurowy) był kolorem bogów; zapewniał niebiańską ochronę oraz sprawiedliwe wyroki sądów. Złoty (w późniejszych czasach utożsamiony z żółtym) był oczywiście kolorem solarnym; ceniono wartość materialną złota wykonując z niego maski mumiowe i amulety władców oraz najważniejszych dostojników. Jednym z imion króla był "złoty Horus". W przedstawieniach malarskich kobiety miały żółtą skórę.

Kom ad-Dikka, Kom el-Dikka zob.Aleksandria.

Kom Ombo, Ombos (egip.Nebit="miasto złota"), miejscowość położona ok 900 km na południe od Kairu; ważny ośrodek kultu kilku bóstw - Seta (już od Starego Państwa), Hathor, Sobeka (świątynia, cmentarz krokodyli), Chonsu, oraz pomniejszych bogów lokalnych.

Koptowie, koptyjski, słowo z języka arabskiego, wywodzące się z greckiego Aigiptos; oznaczało rdzennych mieszkańców Egiptu, a po zwycięstwie Islamu - mniejszość chrześcijańską, potomków starożytnych Egipcjan.

korona i insygnia władzy, to znaki zastrzeżone wyłącznie dla bóstw i królów; tzw. biała korona Górnego Egiptu (hedżet), przypominająca owalną mitrę, złożyła się wraz z koroną czerwoną Dolnego Egiptu (deszeret) na kompozytową koronę zjednoczonego królestwa (shemti, przeinaczone później na "pszent"); władcy używali także "bojowej" korony - błękitnego hełmu chepresz, czasami koron boskich - korony Amona z piórami, albo ozyriackiej korony atef. Najbardziej charakterystycznymi insygniami były; zakrzywione berło heka (rzadko - ale jednak - bywało także atrybutem wybranych dygnitarzy), bicz nechacha (a więc pierwotne atrybuty pasterskie, insygnia boga Anedżti), czasami także długie laski was albo wadż.

kot, zapewne nie domowy, ale dziki kot ogoniasty, stał się świętym zwierzęciem w kultach solarnych; polujący na węże - został przyrównany do Re zabijającego Apopa. Kot udomowiony stał się świętym zwierzęciem - dotychczas walecznej i lwiogłowej Bastet - i jako taki masowo hodowany zarówno w domach, jak i jako zwierzę świątynne, masowo balsamowany. Znane są pochówki wielu tysięcy zmumifikowanych kotów.

Księga Umarłych (egip.ra en peret ma heru="zaklęcie wychodzenia w dzień"), zbiór religijnych tekstów związanyc cka, nieco bardziej uporządkowana. Papirusy Księgi umarłych spisywano tzw.kursywą hieroglificzną lub hieratyką; ponieważ ostateczny zestaw rozdziałów (poza podstawowymi) zależał od osoby zamawiającej kopie, w zasadzie każdy zachowany do naszych czasów papirus Księgi jest nieco odmienny.

Kusz, królestwo leżące na południe od Egiptu, powstałe ok VIII-IX w.przed Chr., w czasach swojego największego rozwoju siegające na południe aż do szóstej katarakty. Rządzone przez władców nubijskich (od VI w.przed Chr. stolicą było Meroe), opierało swój rozwój na handlu i rolnictwie. Istnieje także teoria, że władcy byli potomkami tebańskich kapłanów Amona (który był naczelnym bóstwem Kusz). Władcy kuszyccy rządzili nawet w pewnym okresie całym Egiptem - jako XXV dynastia; Od II wieku naszej ery następuje schyłek Kusz, ale ostateczne przyczyny upadku nie są dostatecznie znane.

Lepsius Karl Richard (1810-1884), niemiecki egiptolog, pierwszy profesor egiptologii na uniwersytecie w Berlinie; twórca i pierwszy dyrektor Muzeum Egipskiego w Berlinie; w wyniku przeprowadzonej przez Lepsiusa ekspedycji wykopaliskowej (która badała ten kraj od Synaju aż po Chartum, 1842-45) zbiory berlińskie wzbogaciły sie ogromną ilością ok. 15 tysięcy eksponatów (!). Fundamentalne dla egiptologii dzieło: Denkmaler aus Aegypten und Aethiopien (12 tomów, 1849-59), oraz inne podstawowe dla tej nauki prace dotyczące historii, pisma (jako pierwszy uczony całkowicie zgodził się z metodą J.F.Champolliona).

Libia, Libijczycy (egip.ta temeh), wieloplemienna kraina leżąca na zachód od Egiptu, znana Egipcjanom przez cały okres ich dziejów, przy czym, już w Starym Państwie przedstawiano Libijczyków jako ludzi o raczej jasnej skórze i niebieskich (!) oczach. Relacje egipsko-libijskie rozwijały się różnie, chociaż najczęściej pokojowo; za czasów Ramessydów toczono wojny i wznoszono graniczne twierdze. Niemniej Libijczycy cieszyli się opinią znakomitych żołnierzy najemnych; wielu osiadło w Egipcie i zasymilowało się, a Libijczyk Szaszank nawet sięgnął po koronę zapoczątkowując XXII dynastię.

Luksor (egip.ipet resut="południowy harem"), miejscowość położona na wschodnim brzegu Nilu, na miejscu starożytnych Teb; na tym obszarze budowano obiekty sakralne jednak najpewniej dopiero od XIV dynastii; znakomicie zachowana świą tynia Amona wzniesiona przez Amenhotepa III, sławna monumentalnymi 32 kolumnami zwieńczonymi lotosowymi kapitelami. Powiększona przez Ramzesa II i Hatszepsut (pylony ozdobiono słynnymi reliefami przedstawiającymi bitwę pod Kadesz). Do świątyni w Karnaku wiedzie stąd trzykilometrowa aleja ozdobiona niegdyś sfinksami.

łuk, najstarsze znalezisko tej broni pochodzi z okresu archaicznego; składa się z dwóch rogów antylopy połączonych kołkiem. W Nowym Państwie weszły w powszechne użycie tzw. łuki kompozytowe, które dawniej już znano w Azji. Podobnie jak w przypadku rydwanów, egipscy mistrzowie rozwinęli produkcję takich łuków, osiągając w tej dziedzinie doskonałe rezultaty. Łuki kompozytowe wyrabiano z drewna, najczęściej importowanego, obciągając grzbiety ścięgnami zwierzęcymi, a na brzuścach naklejając pasy z rogu. Wzmacniano je, obwiązując ramiona łykiem lub paskami skóry. Za pomocą takiego łuku Totmes IV miał przestrzelić miedzianą płytę, a jego ojciec Amenhotep II chwalił się, że z pędzącego rydwanu przestrzelił kolejno cztery płyty z miedzi. Stosowanie tego typu broni było ściśle związane z techniką walki opartej na rydwanach.

[ A-F ] [ G-L ] [ M-R ] [ S-Z ]