Abd el-Rasul (Abd ar Rasul), rodzina mieszkająca w wiosce arabskiej Abd el-Gurna (Teby zachodnie); w XIX wieku bracia Ahmed, Muhammad i Soliman byli handlarzami starożytności które wyszukiwali w znajdowanych grobowcach. Krążyły legendy o wiedzy tej rodziny na temat nieznanych egiptologom i nieodkrytych oficjalnie zakamarków tebańskiej nekropoli; w 1871 znaleźli tzw. skrytkę w Deir el-Bahari, gdzie kapłani ukryli mumie wielu władców Nowego Państwa. O fakcie tym (za pośrednictwem Muhammada) dowiedziała się dyrekcja ówczesnej Służby Starożytności; do muzeum w Kairze trafiło wówczas 105 sarkofagów władców i dostojników (oraz zgromadzone w skrytce pozostałości ich wyposażenia grobowego). W dziesięć lat później, również dzięki rodzinie Rasul, E.Brugsch odkrył tzw. drugą skrytkę. Potomkowie rodu żyją w Gurna do dziś.

Abu Ghurab, miejscowość leżąca na południe od Kairu (ok.10 km), na zachodnim brzegu Nilu; pozostałości solarnego zespołu kultowego Userkafa i Niuserre (V dynastia). Dobrze przebadana jedynie świątynia tego drugiego władcy - miała niezwykły kształt potężnego, przysadzistego obelisku na cokole; i bardzo cenne przedstawienia rytuału sed.

Abu Roasz, (egip.Shedu dedefre), nekropola położona 8 km na północ od Kairu; groby prehistoryczne i dyn.tynickiej, ruiny piramidy Radżedefa (Dżedefre), następcy Cheopsa.

Abu Simbel, położony ok.280 km na południe od Asuanu obszar, na którym znajdują się, na zachodnim brzegu Nilu, dwie słynne świątynie skalne ufundowane przez Ramzesa II, a odkryte w czasach nowożytnych przez J.Burckhardta. Większa poświęcona jest trzem bogom - Amonowi, Re i Ptahowi, oraz samemu Ramzesowi; mniejsza - bogini Hathor oraz najważniejszej żonie Ramzesa, Nefertari. Konstrukcja większej świątyni jest o tyle fascynująca, że na końcu długiego szeregu kolejnych sal (m.in. hypostylowa z filarami ozyriackimi) znajduje się sanktuarium z posągami, oświetlane słonecznymi promieniami dokładnie i jedynie dwa razy w roku: 21 października i 19 lutego (prawdopodobnie chodzi o daty związane ze świętem sed. Sławna i charakterystyczna jest fasada tej świątyni, którą zdobią cztery monumentalne (24-metrowe) posągi siedzącego Ramzesa II. Fasadę mniejszej świątyni zdobi sześć 10-metrowych posągów faraona i Nefertari. Kilka lat po odkryciu świątynie zwiedzał J.Sękowski. Budowa zapory asuańskiej zagroziła obu zabytkom (całkowite zalanie); spośród wielu koncepcji ich ocalenia wybrano wycięcie obu świątyń ze skały i ich rekonstrukcję na płaskowyżu Pustyni Zachodniej; bloki skalne o łącznej masie 15000 ton przeniesiono 64 wzwyż. Nadzór i kierownictwo Komitetu Ekspertów UNESCO objął w 1963 roku profesor Kazimierz Michałowski.

Abu Sir, najważniejsze z kilku miejscowości o tej nazwie to egip.per usir neb ro setau, ok.10 km na południe od Kairu; pozostałości piramid faraonów V dynastii, w tym okręgi Sahure, Neferikare i Niuserre; nazwę Abusir nosi także miejscowość we wschodniej delcie Nilu, na terenie której znajdują się ruiny Busiris, jednej z najważniejszych świątyń Ozyrysa.

Abydos, Abdżu, miejscowość w Górnym Egipcie (ok.550 km na południe od Kairu) z pozostałościami pochodzącymi ze wszystkich okresów cywilizacji egipskiej - od nagadyjskiego po koptyjski; wielki ośrodek kultu i świątynia Ozyrysa. W kaplicy tejże świątyni zachowała sie sporządzona w czasach Seti I lista władców Egiptu.

Achet Aton zob.Tell el-Amarna.

akacja zob.drzewo.

Aker, bóstwo uosabiające ziemię jako obszar pomiędzy miejscem wschodu i zachodu słońca lub pomiędzy wejściem a wyjściem z krainy podziemnej; przedstawiany najczęściej jako para lwów odwróconych do siebie tyłem, z których jeden spogląda na wschód, drugi na zachód, lub jako "nosiciel" barki słonecznej w nocnej części wędrówki.

Aleksandria, miasto założone przez Aleksandra Wielkiego w 332 roku p.Ch., jeden z największych starożytnych portów Morza Śródziemnego i wielki ośrodek życia kulturalnego i intelektualnego w okresie hellenistycznym, położone w zachodniej delcie Nilu. Rychło po założeniu, Aleksandria została stolicą Egiptu; niebywały rozwój przeżyła w czasach Ptolemeuszów. Tu znajdowały się sławne w całym starożytnym świecie - latarnia na wyspie Faros, biblioteka założona przez Ptolemeusza Filadelfosa, Musejon oraz (domniemany) grobowiec Aleksandra III Wielkiego. Miasto składało się z dzielnicy egipskiej, greckiej oraz Nekropolis; w dzielnicy egipskiej (Rakotis) stała świątynia synkretycznego, wielokulturowego w istocie bóstwa Serapisa - Serapeum. Miasto stopniowo podupadało; w IV wieku stało się siedzibą prowincjonalnego patriarchy. Od połowy XIX stulecia prowadzono w Aleksandrii prace archeologiczne; jednym z bardziej spektakularnych odkryć było odsłonięcie przez polskich badaczy (prof.K.Michałowski) na terenie dawnego wzgórza Kom ad-Dikka ruin rzymskich łaźni oraz znakomicie zachowanego teatru hellenistycznego z ok.III wieku.

Amduat (Imi-dwat, "zaświaty"), najważniejsza z egipskich ksiąg poświęconych życiu pozagrobowemu; opis królestwa zmarłych jako krainy złożonej z dwunastu regionów, z których każdy odpowiada jednej godzinie nocy. Traktat zawiera liczne formuły pomagające duszy podróżować w słonecznym orszaku. Pokrewna nieco Księdze Dwóch Dróg.

Amenti Miejsce w którym przebywają dusze zmarłych, kraina zachodnia, miejsce panowania Ozyrysa (Chentiamenty) - Upuauta; według Amduat - piąta godzina nocy.

Amon ("ukryty"?), pierwotnie drugorzędne górnoegipskie bóstwo urodzaju i płodności (występuje już w Tekstach Piramid z okresu Starego Państwa, wraz z małżonką Amaunet), zyskał na znaczeniu po zaszczepieniu jego kultu w Tebach za czasów X-XI dynastii; w okresie Nowego Państwa przydano mu cechy solarne i utożsamiono z Re (Amon-Re). Świątynia Amona w Karnaku jest największym egipskim zespołem sakralnym. Przedstawiany był jako mężczyzna w koronie z dwoma dużymi piórami, trzymający berło i/lub znak anch; inną postacią Amona był wąż Kematef. Istnieje także teoria o libijsko-berberyjskim pochodzeniu Amona, tym więcej, że aman w tych narzeczach oznaczało "wodę", a świętym zwierzęciem tego boga oprócz barana była gęś.

amulety, wyroby drobnej plastyki o znaczeniu symboliczno-magicznym, produkowane masowo zarówno dla osób żyjących, jak i dla wyposażenia zmarłych. Nadaniu przedmiotowi symbolicznemu magicznej mocy służyły formuły o pradawnym zapewne pochodzeniu. Istnieje kilka zasadniczych grup amuletów, z których najważniejsze to: figuralne przedstawienia bóstw, atrybuty władzy boskiej i królewskiej (miniaturowe korony, berła), figurki zwierząt (skarabeusz, żaba, sokół, jeż, hipopotam itd.), części ciała człowieka (miniatury rąk, nóg, palców, oka, ucha), oraz symbole związane z poszczególnymi bóstwami (anch, dżed itp.), mitami bądź czynnościami którym nadano wymiar symboliczny (np. używana w życiu codziennym podpórka pod głowę która - zminiaturyzowana - chronić miała zmarłego przed utratą głowy). Osobną grupę zaliczaną do amuletów stanowią figurki uszebti. Amulety wykonywano zazwyczaj z przypisanego danemu symbolowi kamienia (także symbolika koloru), a wersji masowej także z "egipskiego fajansu", starając sie jednak zachować symbolicznie przypisany kolor glazury. Amuletem mógł być także zwitek papirusu z zapisaną na nim odpowiednią formułą.

anch, znak hieroglificzny o podwójnym pierwotnie znaczeniu; oznaczał rzemień podtrzymujący sandał, lecz wykorzystując jego fonetyczną zbieżność z wyrazem "żyć" (a ponieważ np. woda czy powietrze są także czynnikami życia - można było opisywać je również znakiem anch) nadano mu magiczne znaczenie i w formie amuletu-symbolu zyskał wielką popularność już od okresu Starego Państwa. Wielu badaczy dodaje przy tym, że anch symbolizuje nie tyle życie jako biologiczną egzystencję, ile niezniszczalną siłę witalną w wymiarze absolutnym, życie wieczne jako przymiot boski - stąd bogowie mogą "wręczać" anch ludziom (głównie władcom), dając im nie tyle nieśmiertelność, co porcję sił witalnych; znak odżywa zresztą we wczesnochrześcijańskiej symbolice koptyjskiej jako crux ansata.

Anubis, Inpu, Anepu, w funkcji bóstwa związanego z kultem zmarłych, wcześniej aniżeli Ozyrys, występuje już od okresu Starego Państwa (czasami jako Chenty Imentiu); uczestniczył w sądzie zmarłego i opiekował się jego mumifikacją, był strażnikiem cmentarzy. Przedstawiany w postaci pewnej rasy psa (nie szakala, jak powszechnie się uważa), utożsamiany bywał z innym bóstwem - Upuautem; jednak w przeciwieństwie do tego ostatniego - wyobrażanego jako stojący i wyprężony pies, Anubis nieantropomorficzny zawsze wyobrażany był w postawie leżącej. Szczególnie czczony w Kynopolis (egip.Kasa); w obrzędach mumifikacyjnych wyjątkowo ważnych osobistości kapłan przewodzący balsamistom zakładał maskę Anubisa.

Apis, Hep, Hapu, pierwotnie symbol płodności (jak wiele innych czczonych byków: Mnewis, Buchis), wtórnie Ptah wcielony w byka; łączony też z kultem Ozyrysa (Serapis), od czasów XVIII dynastii również z Atumem. Naczelnym miejscem kultu było Memfis. Przedstawiany jako byk niosący tarczę słoneczną z ureuszem miedzy rogami. Na sarkofagach (od Okresu Późnego) spotykamy czasami wyobrażenie Apisa niosącego na grzbiecie mumię zmarłego.

Apop zob.Re

Apollonospolis Megale (łac.Apollinopolis Magna) zob.Edfu

Armant, Hermonthis, (egip.Iuni) miejscowość w Górnym Egipcie (ok.750 km na południe od Kairu) położone po obu brzegach Nilu; ośrodek kultu Montu (świątynia z okresu XI dynastii), podupadające, nieco znaczenia zyskało ponownie w Okresie Późnym i czasach Ptolomeuszy.

Asuan, (egip.Sunu) ważne miasto w Górnym Egipcie (ok.950 km na południe od Kairu); sławne kamieniołomy czerwonego granitu służącego do wykuwania obelisków, sarkofagów, monolitycznych kaplic, posągów; od najdawniejszych czasów miał istotne dla Egiptu znaczenie strategiczne.

Athribis zob.Tell-Atrib

Aton, Iten, w funkcji bóstwa solarnego (?) występuje już od okresu Średnigo Państwa ("Aton jest ciałem Re"); od czasów XVIII dynastii, a szczególnie za panowania Amenhotepa IV-Echnatona, monoteistyczny niemal stwórca wszechrzeczy, dawca życia i energii. Władca uczynił zbudowane przez siebie miasto Achet Aton (zob.Tell el-Amarna) nową stolicą i głównym ośrodkiem kultu. Przedstawiany jako tarcza słoneczna z promieniami w kształcie dłoni trzymającymi symbole anch (znane są sporadyczne przedstawienia Atona jako sokoła). Kult Atona po upadku Amenhotepa zanikł.

Atum, Itmu, ("wypełniony"?) bóstwo którego pochodzenie jest niejasne - niektórzy badacze uważają, że jest synkretycznym wynikiem zaawansowanych, a nieznanych nam spekulacji teologicznych; czczony głównie w Heliopolis (On), uważany za stwórcę wszechrzeczy (również samego siebie) - jako pagórek (benben) wyłoniony z oceanu i ojciec bogów. Poniewaz stworzył bogów w wyniku aktu "boskiego onanizmu", jego ręka ma mieć elementy pierwiastka żeńskiego, a nawet stanowić "osobne", żeńskie bóstwo. Utożsamiany już w czasach II dynastii z Re jako zachodzące słońce, przedstawiany pod wieloma postaciami, głównie jako mężczyzna z koronami Egiptu lub ichneumon.

ba zob.dusza.

Badari, wioska w Egipcie środkowym na terenie której odkryto stanowisko najwcześniejszej kultury wykazującej znajomość technik obróbki miedzi; umownie kulturę badaryjską traktuje się jako początek epoki predynastycznej.

Bani (Beni) Hassan, miejscowość położona na południe od Kairu (ok.270 km), na wschodnim brzegu Nilu; słynne grobowce dostojników XI i XII dynastii, o niejednokrotnie dość złożonych formach architektonicznych, dekorowane malowidłami przedstawiającymi sceny z życia codziennego. Materiał ikonograficzny i tekstowy jest niezwykle ważnym dokumentem ukazującym życie dużego, acz prowincjonalnego ośrodka w dawnym Egipcie.

baran, dość popularne w Egipcie zwierzę (znano kilka różniących się gatunków), podstawowy (obok byka) symbol płodności, związany z kultami kilku bogów; głównie Chnuma na Elefantynie i Amona tebańskiego, ale i bogów pomniejszych (Heriszef, Cherti).

barka, łódź kultowa wywodząca się ze zwyczajnych łodzi nilowych, jednak w funkcjach religijnych w miejscu kajuty umieszczana była kapliczka (naos) z wyobrażeniem bóstwa, a na dziobie i rufie znajdowały się kultowe symbole. Barki noszone były w czasie świątecznych procesji na ramionach kapłanów; najbardziej znane są barki związane z kultami solarnymi oraz kultem Ozyrysa (neszmet), w których dokonywał się symboliczny akt zmartwychwstania boga.

Bastet, ("Ta, która jest z Bast=Bubastis") początkowo prowincjonalne bóstwo opiekuńcze, zyskuje na popularności od Średniego Państwa. Przedstawiana jako kotka lub (wcześniej) lwica, pierwotnie zapewne związana z kultami wojowniczymi (nazywana była "matką boga bitwy") - z czasem "łagodniała" i od Nowego Państwa była patronką radości i zabawy. Kojarzona także z Mut, Sachmet, Tefnut i Hathor.

Belzoni Giovanni Battista, 1778-1823, Włoch, podróżnik i badacz starożytności; na polecenie konsula angielskiego Henry Salta, poszukiwał i gromadził od 1816 roku zabytki egipskie. Mimo charakterystycznych dla owych czasów "metod" wykopaliskowych, odsłonił i wydobył wielką ilość zabytków w całym Egipcie, niezmiernie wzbogacając zbiory wielu europejskich muzeów.

berło zob.korona i insygnia władzy.

Bes, popularne bóstwo ludowe, umocowane raczej w demonologii i magii niż teologii; opiekun małżeństwa, radości i zabawy. Wyjątkowo popularny w czasach rzymskich, czczony głównie w Abydos. Przedstawiany w postaci nieforemnego karła ze zwierzęcymi uszami i skórą lwa na plecach, czasami gra na bębenku (lub innych instrumentach) co odstraszało złe, nieprzyjazne duchy. Odmianą Besa był demon Aha (="wojownik"), ściskający w dłoniach węże lub gazele jako zwierzęta Seta. Wyobrażenie Besa niezwykle często występowało na przedmiotach codziennego użytku oraz na kaplicach mammisi.

Biban el-Muluk, Biban al-Harim zob.Dolina Królów, Dolina Królowych

broda, symbolicznie zapleciona w warkocz, stanowiła atrybut królewski oraz boski; znane są wyobrażenia np. królowej Hatszepsut z przyprawioną ceremonialną brodą. Istnieją jednak bardziej naturalistyczne, niesymboliczne przedstawienia brody jako zwyczajnej ozdoby męskiej twarzy, a także wyobrażenia niedbale nieogolonych robotników.

Brugsch Heinrich Ferdinand, 1827-1894, egiptolog niemiecki; profesor uniwersytetu w Getyndze. jego trwałym wkładem w egiptologię jest głównie założenie wydawanego do dziś w Lipsku "Zeitschrift fuer Aegyptische Sprache und Altertumskunde" (ZAS).

bukranion, greckie określenie nazywające archaiczny zwyczaj ozdabiania fasad budowli czaszkami ofiarnych zwierząt, spotykany również w pre- i wczesnodynastycznym Egipcie, sporadycznie nawet w okresach późniejszych.

Buto, miejscowość położona w Delcie, jeden z najważniejszych ośrodków kultowych, wywodzący się z prehistorycznych miast Pe i Dep; tu czczono boginię Wadżet oraz Ozyrysa - ośrodek ten nawet uważany jast za kolebkę mitu ozyriackiego. Stąd "słudzy Horusa" wyruszyć mieli do walki z ludami południa czyli "sługami Seta"; tutaj także według tradycji przechowywano czerwoną koronę północy. Eksploracja archeologiczna wykazała ślady znaczącego osadnictwa ze wszystkich okresów historii Egiptu.

byk zob.Apis.

cenotaf, grób pozorny; tradycja wynikająca z przekonania iż należy po śmierci spoczywać jak najbliżej miejsca pochówku Ozyrysa, czyli Abydos. Egipcjanie zamieszkujący odległe miejscowości starali się ustawić w Abydos choćby stelę. Dla władców cenotafy miały także funkcję politycznej demonstracji jedności Górnego i Dolnego Egiptu, już od czasów tynickich.

Champollion Jean Francois, 1790-1832, Francuz, uważany za twórcę naukowej egiptologii; poliglota - już jako nastolatek zajmował się językiem koptyjskim, stwierdzając, iż jest to ostatnia faza rozwoju języka staroegipskiego. Posługując się trójjęzycznym "kamieniem z Rosetty" położył podwaliny pod prawidłowe odczytywanie hieroglifów; wstępne wyniki ogłosił w 1822 roku w broszurze Lettre a M.Dacier relative a l'alphabet des hieroglyphes (...). Wykazał wielowartościowość znaków hieroglificznych (semantyczną lub fonetyczną, istnienie determinatywów); próbował odtwarzać struktury jezykowe. Lingwistyka nie wyczerpywała egiptologicznych zainteresowań Champolliona - badał i opisywał także wierzenia i chronologię; w latach 1828-29 przebywał w Egipcie zwiedzając większość znanych wówczas stanowisk, pilnie zapoznawał się z dostępnymi w Europie zbiorami zabytków Egipskich. Bliskim znajomym Champolliona był Polak, Stanisław Szczęsny Kossakowski (1795-1872); Champollion uczynił go "adresatem" listu stanowiącego polemikę w kwestii pewnych aspektów odczytywania hieroglifów: Ecritures egyptiennes (1825). Egiptologiczne zainteresowania Kossakowskiego były amatorskie, niemniej jego rękopiśmienny elaborat Compte rendu sur le systeme hieroglyphique de Mr. Champollion... dowodzi przynajmniej dobrej orientacji w rozwoju tendencji badawczych.

cheker, ornament, symboliczne wyobrażenie predynastycznej plecionki roślinnej z której budowano ściany pomieszczeń; znaki te spotykamy następnie na ścianach świątyń i komór grobowych.

Chepre, Cheperu, ("stający się") prabóstwo, czczone pod postacią skarabeusza; w Starym Państwie uważany za personifikację Atuma i jako taki uznany za stwórcę bóstw. W tekstach Księgi Umarłych ma związek z symboliką zmartwychwstania.

Chnum, ("baran") początkowo lokalne bóstwo Elefantyny, zyskało popularność dzieki powszechności kultu baranów w wielu miejscowościach Górnego Egiptu; przekazy teologiczne każą uważać go za twórcę ludzi, których wytoczył na kole garncarskim. Popularność kultu Chnuma wpłynęła na jego niejednoznaczne stanowisko w panteonie; łączono go synkretycznie z wieloma bogami, np. Gebem, Ozyrysem, Re, Szu. Właśnie osobliwe, czterogłowe wyobrażenia Chnuma z Esna interpretowane są jako synkretyczne bóstwo jednoczące cechy wymienionych bogów.

Chonsu, ("wędrownik") z początku bóstwo lokalne o niezwykle pierwotnym charakterze; dzięki połączeniu w triadę z Amonem i Mut zyskał popularność jako bóstwo księżyca. Ikonograficznie pokrewny Ptahowi lub Ozyrysowi; przedstawiany z tarczą księżyca na głowie rzadkie są wyobrażenia Chonsu z głową sokoła lub "Chonsu-dziecko" przedstawiane niemal analogicznie do jednej z postaci Horusa - dziecka stojącego na krokodylu.

cień, jedna ze składowych części człowieka, przynależny był nie tylko żyjącym, ale i zmarłym ("dusze" zmarłych także posiadały cień); symboliczną ważność cienia tłumaczyć można także jego niezwykle zbawienną "naturalnie" funkcją w kraju o afrykańskim klimacie.

czati, zwany z arabska "wezyrem"; urząd istniejący formalnie od czasów schyłku Starego Państwa, faktycznie wiele wcześniej. Czati pełnił rolę "premiera" - jako zwierzchnik całej administracji państwa, oraz sprawował funkcje "ministra" w szerokim zakresie: spraw wewnętrznych, sprawiedliwości, finansów, skarbu itd. Początkowo mianowany wyłącznie w obrębie rodziny królewskiej (zazwyczaj brat lub syn panującego), z upływem czasu godność tę mógł objąć zdolny i wykształcony urzędnik niezależnie od pochodzenia społecznego.

Dahszur, miejscowość leżąca na południe od Kairu (ok.25 km), na zachodnim brzegu Nilu; fragment wielkiej nekropoli memfickiej. Piramidy od IV (Snofru) do XII (Amenehhet III) dynastii, wraz z odnośnymi nekropolami możnowładców.

Deir el-Bahari, skalna kotlina na obszarze Pustyni Zachodniej, leżąca naprzeciwko świątyni w Luksorze; jedna z nekropoli tebańskich. Świątynia oraz grobowiec Mentuhotepa II oraz jego małżonki, skrytki skalne z mumiami władców oraz zbiorowe pochówki kapłańskie; dwie kolejne ważne świątynie związane są z polską egiptologią - odkryty w 1961/62 roku przez misję pod kierownictwem J.Lipińskiej - przybytek Totmesa III, oraz kompleksowo restaurowana przez Polaków świątynia królowej Hatszepsut. Budowla ta (nazywająca się po egipsku Dżeser Dżeseru i będąca tzw."Świątynią milionów lat" - czyli taką, w której kult miał być celebrowany po wsze czasy), inspirowana architekturą Średniego, a nawet miejscami Starego Państwa oraz znakomicie skomponowana z naturalnymi progami skalnymi kotliny, ma konstrukcję tarasową, a główną oś konstrukcyjną stanowi wznosząca się rampa. Kolejne tarasy zawierają portyki z kolumnami, zdobione licznymi i niezwykle interesującymi przedstawieniami reliefowymi; sceny transportu obelisku, sceny koronacyjne, rytualne, obrzędy kultowe, m.in. Hathor i Anubisa, słynne przedstawienia wyprawy do krainy Punt. Najnowsze badania wykazują iż świątynia była w istocie głównie miejscem kultu samej Hatszepsut utożsamionej z Amonem. W czasach chrześcijańskich świątynia Hatszepsut pełniła przez pewien czas funkcję klasztoru.

Deir el-Medina, pozostałości osiedla robotniczo rzemieślniczego z czasów Totmesa I, w którym mieszkali pracownicy i artyści zatrudnieni przy budowie nekropoli tebańskiej; miasto funkcjonowało niemal 500 lat. Związana z nim była niezwykła nekropola - własnych grobowców mieszkańców - niejednokrotnie zdobionych równie kunsztownie jak grobowce królewskie.

demony, oznaczane przez Egipcjan również hieroglifem bogów (neczeru), to w wiekszości groźne siły ciemności, zła, choroby, śmierci, nieszczęścia; odpędzano je magicznymi obrzędami; ważną rolę odgrywały w kultach zmarłych - np. przedziwne postacie 42 sędziów asystujących Ozyrysowi, straszliwi strażnicy kolejnych bram świata podziemnego, itp.

Dendera, (egip.iunut neczeret="słup bogini"), miejscowość w Górnym Egipcie, leżąca ok.650 km na południe od Kairu, stolica nomu; znaczący ośrodek kultowy, głównie bogini Hathor. Nekropola mastab z czasów Starego Państwa i I Okresu Przejściowego.

Denon Dominique Vivant, (1747-1825), francuski archeolog, malarz, rysownik, dyplomata; uczestnik wyprawy Napoleona Bonaparte do Egiptu. W czasie swojego pobytu w Egipcie wykonał wieleset rysunków i szkiców zabytków - od monumentalnych świątyń po małe amulety. Z jego nazwiskiem związane są dwa fundamentalne dzieła egiptologiczne: Description de l'Egypte (wielotomowe, wydawane w latach 1809-22), zawierające rysunki i plansze, oraz Voyage dans la Basse et la Haute Egypte (wydanie pierwsze 1802), zawierające opis Delty i doliny Nilu. Recepcja jego dzieł leżała u podstaw naukowej egiptologii a wiele rysunków jest do dziś cenną informacją o nieistniejących bądź zrujnowanych obiektach. Denon zebrał kolekcję zabytków egipskich, którymi zasilił wiele francuskich muzeów.

Diodor Sycylijski, (I w.po Chr.), pisarz i podróżnik rzymski; przebywał dość długo w Egipcie. Autor szczątkowo dochowanego polihistorycznego dzieła - Biblioteki, obejmującego również geografię, dzieje i mitologię egipską; pomimo znacznych nieścisłości, pozostaje bogatym źródłem informacji.

Dolina Królów, Dolina Królowych, dwie doliny położone na terenie nekropoli tebańskiej; Dolina Królów położona jest nieco bardziej na północny wschód. Na obszarze tej ostatniej (o długości ok.3,5 km) odkryto wiele grobów władców XVIII-XX dynastii; znane (a więc zapewne wyrabowane) już u schyłku starożytności (zwiedzane przez Greków i Rzymian jako swoista atrakcja "turystyczna"), badane były systematycznie od 1818 roku, kiedy to G.B.Belzoni odkrył dla nowożytnej nauki wiele wspaniale dekorowanych grobowców. W 1922 roku odkryty został jedyny jak się wydaje nieobrabowany grób w Dolinie - Tutanchamona. W dolinie Królowych włoscy archeolodzy odkryli (1903/4) ok. siedemdziesięciu grobowców żon i dzieci faraonów XIX-XX dynastii; najsłynniejszy jest wspaniale dekorowany grób żony Ramzesa II - Nefertari.

dom. Egipcjanie wcześnie zauważyli symboliczny wymiar "pomieszczenia mieszkalnego"; hieroglif oznaczający "dom" znaczył także "łono". "Wielki Dom" to świątynia lub królewski pałac. Do grobów (głównie w okresie Średniego Państwa) wkładano miniatury realnych domów, aby stanowiły mieszkanie dla duszy ("domki dusz").

Dongola (Stara), ruiny nubijskiego miasta stołecznego leżącego pomiędzy trzecią a czwartą kataraktą nilową; istnienie zaświadczone od XIX dynastii, od VII wieku po Chr. stolica Królestwa Nubii i siedziba biskupstwa. Miejsce długoletnich wykopalisk polskiej misji archeologicznej pod kierownictwem K.Michałowskiego oraz S.Jakobielskiego; odkryto m.in.katedrę, bazylikę, kościoły, nekropolę.

drzewo, rózne występujące w Egipcie lub importowane gatunki miały często nie tylko znaczenie gospodarcze (głównie rzemiosło i drobna plastyka) ale i kultowe; według jednego z mitów bogowie narodzili się pod akacją. W Tekstach Piramid znajdujemy stwierdzenie iż Horus wyłonił się z drzewa akacjowego; stąd akacja, związana zresztą z marginalną boginią Ses (Saosis), występuje w ikonografii symbolicznej najczęściej w kontekstach "dawania życia". Podobnie Re zrodził się z sykomory a Upuaut z tamaryszku; także z różnymi drzewami związane są pomniejsze bóstwa. Z Libanu importowano słynne cedry (zastosowania kostrukcyjne, sarkofagi); najpowszechniejsze w Egipcie palmy (dum czy daktylowa), jako trudne w ciesielskiej i plastycznej obróbce, miały umiarkowane zastosowanie, natomiast odgrywały rolę w pewnych wątkach kultów solarnych.

drzwi, podobnie jak dom miały dla Egipcjan również znaczenie metaforyczne; były przejściem, granicą, ograniczeniem dostępu. Ważnym elementem grobów były "ślepe wrota" (niemożliwe do przejścia dla żyjących, oczywiście możliwe do przejścia przez zmarłych), a w zaświatowej wędrówce zmarły przechodził przez liczne bramy. Otwieranie drzwi naosu miało jednoznacznie wymiar symboliczny, a i obecne w naszej kulturze pojęcie "bramy niebios" znane było w Egipcie.

Duat, legendarna kraina zmarłych, miejsce panowania Ozyrysa, Anubisa i Horusa; świat podziemny pogrążony w ciemnościach. Według wierzeń w duat mieściło się źródło Nilu.

Duamutef, Hapi, Imsety, Kebehsenuf, drugorzędne bóstwa opiekuńcze uważane za synów Horusa; grały pewną rolę w obrzędach mumifikacyjnych i pogrzebowych. Głowami bóstw zdobione były w pewnych okresach pokrywy naczyń zwanych kanopami, zawierających usunięte z balsamowanego ciała organy wewnętrzne; tak więc Duamutef z głową psa wraz z boginią Neit opiekował się żołądkiem, Hapi z głową pawiana wraz z Neftydą opiekował się płucami, Imsety z głową ludzką wraz z Izydą miał pod swą pieczą wątrobę, zaś sokologłowy Kebehsenuf i bogini Serket zajmowali się jelitami. Mumiformicznie wyobrażone postaci synów Horusa (na przykład jako fajansowe figurki) należały także do popularnych amuletów przydawanych mumiom.

dusza, kilka pierwiastków składających się na elementy duchowe człowieka; teksty pozwalają wyróżnić trzy - "ba", czyli dusza lub pierwiastek przynależny ludziom i bogom, posiadający wymiar mocy; niezwykle skomplikowane pojęcie stanowiące uosobienie sił żywotnych, kontynuował egzystencję po fizycznej śmierci człowieka, mogąc wykonywać wszystkie funkcje organizmu, przedstawiana jako ptak z głową człowieka. Jednakże czasami niektóre bóstwa czczone były jako "ba" innych bogów - np. Apis był "ba" Ozyrysa; skądinąd znane są teksty które mówią iż ba może przyjąć każdą postać jaką zapragnie; "ach", nadprzyrodzona siła duchowa, element boski, nieprzynależna jednak do ciała za życia (połączenie następowało po śmierci), przedstawiana jako ibis; "ka", element najtrudniejszy do zdefiniowania naszym aparatem pojęciowym, "byt", "osobowość", "indywidualność", "duchowy sobowtór", nawet "przodkowie".

dziecko, dla starożytnych Egipcjan miało także wymiar pojęcia symbolicznego; to początek bytu, narodziny i rozwój. Władcy byli "synami bogów"; także niektórzy bogowie oprócz swojego aspektu "dojrzałego" miewali także "wariant" dziecięcy. Horus-dziecko (zwany przez Greków Harpokratesem) przedstawiany był jako nagi chłopiec z warkoczykiem na wygolonej głowie (charakterystyczne uczesanie dzieci egipskich) i z palcem w ustach (w późnej starożytności i nowożytnych czasach mylnie nazywano przez to Harpokratesa "bóstwem milczenia"). Bogów łączono także w "rodziny", gdzie oprócz "bogów rodziców" byli oczywiście "bogowie-dzieci".

dżed, popularny symbol religijny o niejasnym pochodzeniu; prawdopodobnie fetysz pierwotnie tworzony z pęku związanych łodyg. Wykazuje związek z kultami zmartwychwstania Sokarisa, następnie włączony silnie w krąg ozyriacki; został symbolem trwałości i potęgi. Z kolei włączony w kult Ptaha spowodował synkretyczność tych bóstw jako Ptaha-Sokarisa-Ozyrysa. Niektórzy badacze interpretują jeszcze inaczej ikonografię dżed: to relikwia Ozyrysa, jego kręgosłup. Hieroglif przedstawiający dżed oznaczał "trwanie"; symbolizował m.in. trwałość władzy królewskiej.

Edfu (Idfu) (egip.Behdet albo Dżeb), miasto w Dolnym Egipcie, na zachodnim brzegu Nilu, ok.850 km na południe od Kairu; najważniejszy ośrodek kultu Horusa; jako takie dgrywało ważną rolę w "mitycznej" historii Egiptu. Świątynia Horusa, znakomicie zachowana, w obecnej postaci (długość ok.130 m., szerokość ok.80 m., wyskość pylonów 36 m.) pochodzi z czasów ptolemejskich, choć zbudowana została w miejscu wcześniejszego sanktuarium. Po zachodniej stronie świątyni znajdowało się usypisko (kom) eksplorowane w trakcie trzech kampanii od 1937 roku przez polsko-francuską misję archeologiczną pod kierownictwem K.Michałowskiego; odsłonięto potężne mastaby z okresu Starego Państwa (część ich wyposażenia znajduje się obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie), fortyfikacje z I Okresu Przejściowego, nekropolę Średniego Państwa (o niezwykle oryginalnej architekturze, przypominającej rzymskie "kolumbaria"), oraz ruiny zabudowań mieszkalnych z Nowego Państwa i późniejszych, aż do rzymskich i arabskich. Odkryto także ruiny koptyjskiego klasztoru.

Elefantyna (egip.Abu="słoń"), wyspa nilowa, nieco poniżej pierwszej katarakty; ważny ośrodek handlowy (kość słoniowa-stąd nazwa), strategiczno-wojskowy i religijny. Szczególną cześć oddawano Chnumowi oraz kilku bóstwom lokalnym; odkryto cmentarz zmumifikowanych baranów. Dobrze zachowany nilometr z czasów rzymskich.

Elkab (egip.Necheb), miasto na południe od Teb, predynastyczna stolica Królestwa Południa; ważny ośrodek strategiczny oraz kultowy. Pozostałości świątyni Nechbet oraz Tota.

enneada, dziewiątka "spokrewnionych" bóstw czczona w Heliopolis, powstała w wyniku teologicznej spekulacji połączenia bogów kręgu kosmicznego z bogami kręgu ozyriackiego; w skład enneady wchodzili Atum, Szu, Tefnut, Geb, Nut, Ozyrys, Set, Izyda i Neftyda, w okresie grecko-rzymskim wprowadzono także Horusa.

Erman Adolf Johan, (1854-1937), egiptolog, jeden z najważniejszych twórców "niemieckiej szkoły egiptologicznej"; zajmował się wszechstronnie historią, religią, sztuką, literaturą, opisał strukturę i etapy rozwoju języka egipskiego. Trwałe miejsce w dziejach egiptologii zapewnił sobie opracowaniem (wspólnie z H.Grapowem) sześciotomowego słownika Worterbuch der aegyptischen Sprache oraz popularną w wielu pokoleniach studiujących egiptologów chrestomatią tekstów.

Fajum (egip.Tasz="kraj jeziora"), największa oaza Pustyni Zachodniej położona nad jeziorem Moeris (egip.Merwer="wielki kanał" lub Pa-jom="morze"), połączona z Nilem tzw. Kanałem Józefa, zasiedlana już od czasów prehistorycznych; od początku Starego Państwa miasto i ośrodek kultowy Sobeka. W Średnim Państwie znaczny wzrost gospodarczy; oaza zaniedbana w czasach późniejszych, przeżywa kolejną fazę rozkwitu w czasach Ptolemeuszy; wtedy stała się jednym z najwspanialszych ośrodków kultury hellenistycznej w Egipcie. Na terenie oazy (w osadzie Hawara) znajdują się pozostałości piramidy i świątyni grobowej Amenemhata III, prawdopodobnie opisywane przez Herodota i Strabona jako "Labirynt".

faraon, najpopularniejsze współcześnie określenie egipskiego króla, w samym Egipcie używane stosunkowo późno; w czasach Starego Państwa znany był termin per-aa, oznaczający pałac królewski ("Wielki Dom"). Władcę nazywano raczej nesu, ity, hem, neb; per-aa wchodzi w użycie dopiero za XVIII dynastii, a na dobre dopiero za XXII, musiało być jednak powszechne, gdyż tak właśnie utrwalili je Żydzi a nastepnie Grecy.

Faras, Pachoras, (egip.Ibszek) miasto nubijskie leżące ok.300 km na południe od Asuanu, dziś nieistniejące - zalane od 1964 roku wodami sztucznego zbiornika Nasera; peryferyjny ośrodek kultu Hathor i miasto meroickie. Ważny ośrodek koptyjski - stolica prowincji, a następnie biskupstwa od VIII wieku; w latach 1961-64 polska misja archeologiczna kierowana przez K.Michałowskiego odkryła bazylikę, pałac biskupi i nekropolę. Odsłonięto (głównie na ścianach bazyliki) materiał ikonograficzny o rewelacyjnym znaczeniu dla badań ewolucji sztuki wczesnochrześcijańskiej; część zdjętych ze ścian fresków w wyniku partażu znalazła się w Muzeum Narodowym w Warszawie, tworząc unikalną w światowej skali ekspozycję.

feniks, mityczny ptak którego późna (grecka) tradycja wywodzi się zapewne od czczonej czapli, włączonej w krąg egipskich kultów solarnych. Rzadziej wyobrażany jako pliszka, ptak był otaczany kultem w Heliopolis pod imieniem benu (egip.uben="jaśnieć"), które grecy przekręcili fonetycznie do znanej współcześnie postaci. Benu uważany był za "duszę Re" a jego postać związano z cyklicznymi obrzedami solarnymi; stąd prawdopodobnie wzięła się przedziwna grecko-rzymska, znana do dziś symbolika feniksa jako "ptaka odradzającego się cyklicznie z ognia i popiołu".

File, (egip.Pa irak) wyspa nilowa przy pierwszej katarakcie; ważny i najdłużej funkcjonujący (oficjalnie do 535 r.po Chr.) ośrodek religijny starożytnego Egiptu. Najbardziej znana jest hellenistyczno-egipska świątynia Izydy; także sanktuaria Amona, Ozyrysa, Hathor oraz lokalnych bóstw. Na wyspie File odnaleziono ostatni znany tekst zapisany hieroglifami (394 rok po Chr.).

[ A-F ] [ G-L ] [ M-R ] [ S-Z ]