Abu-Simbel i inne świątynie Ramzesa II na terenie Nubii

Wojaże po Górnym Egipcie bez wizyty w Abu-Simbel to wyjazd niekompletny. Świątynie w Abu-Simbel, nazywane największym i najwspanialszymi zabytkami w Nubii po prostu trzeba zobaczyć! To pomnik starożytnej, ale i nowożytnej inżynierii.

Świątynie Ramzesa II w Abu Simbel powstały jako część wielkiego przedsięwzięcia zorganizowanego przez faraona, a mającego na celu wzniesienie serii skalnych świątyń na obszarze między I a II kataraktą. Budowanie świątyń kutych, w całości lub częściowo, w naturalnej skale było znaczącą innowacją, wprowadzoną na większa skale w czasach rządów Ramzesa II. Ta forma architektoniczna pojawiła się już, między innymi za panowania Horemheba, ale w pełni jednak rozwinął ją dopiero syn Setiego I zlecając powstanie zwartego łańcucha skalnych budowli. Ich lokalizacja, konstrukcja i czas powstania były prawdopodobnie starannie zaplanowane. Poszczególne budowle rozmieszczono w takiej odległości, by podróż łodzią w dół Nilu od jednej do następnej zajmowała w przybliżeniu jeden dzień. Pewną konsekwencję zdradza także czas powstania kolejnych świątyń. Jako pierwsza wybudowana została najdalej wysunięta na północ świątynia w Beit el-Wali, zlokalizowana około pięćdziesiąt kilometrów na południe od Asuanu. Następne chronologicznie są dwie świątynie w Abu-Simbel, zamykające od południa łańcuch omawianych budowli oraz świątynia w Derr, zlokalizowana nieco na północ od Abu-Simbel. Najmłodsze zaś, są świątynie powstałe w Wadi el-Sebua oraz Gerf Hussein.

Świątynia w Beit el-Wali umieszczona na zachodnim brzegu Nilu, ukończona została w pierwszym lub drugim roku panowania Ramzesa II. Dedykowana Amonowi-Re tebańskiemu oraz lokalnie czczonym bóstwom: Horusowi, Chnumowi, Satet, Anukis uzyskała formę speosu składającego się z dziedzińca, sali z dwoma kolumnami i sanktuarium z niszą na zachodnim końcu. Znajdują się w niej pozostałości wykutych w skale posągów przedstawiających prawdopodobnie Ramzesa II oraz inne bóstwa, które czczone były na terenie świątyni. Ściany dziedzińca zawierają znaczną ilość scen odwołujących się do militarnych sukcesów faraona. Na południowej ścianie przedstawiono w formie monumentalnych reliefów kampanie nubijskie Ramzesa II, wśród nich atak faraona na Nubijczyków oraz zwycięski pochód z trybutem po zakończonych walkach, zaś na ścianie północnej zwycięstwo nad Syryjczykami i Libijczykami. Ponadto, zachowała się także dekoracja reliefowa na ścianach innych pomieszczeń, są to przedstawienia Ramzesa II w towarzystwie bogów, których obecność miała podkreślać boskie pochodzenie faraona. Ukazany jest on zatem, w scenach karmienia przez Izydę bądź Anuket, następnie w towarzystwie Satet i Chnuma, a także Horusa Kuban i Amona-Re.

Jako kolejne powstały wysunięte najbardziej na południe dwie świątynie w Abu-Simbel. Prace nad nimi rozpoczęto między piątym a dziesiątym rokiem panowania Ramzesa II, ukończono zaś między dwudziestym piątym a trzydziestym. Wzniesione zostały na zachodnim brzegu Nilu i niewątpliwie robią największe wrażenie spośród wszystkich obiektów ufundowanych przez Ramzesa II na terenie Nubii, do czego przyczyniła się międzynarodowa akcja przeniesienia ich w celu ochrony przed zalaniem wodami Jeziora Nasera. Wielka Świątynia poświęcona została trzem, najważniejszym w czasach Ramessydów, bogom oraz kultowi samego Ramzesa II. Wejście do świątyni prowadzi przez monumentalną fasadę wykutą skale i zdobioną czterema kolosami Ramzesa II, którym towarzyszą mniejsze figury członków rodziny. Wewnątrz znajdują się dwie, umieszczone na osi sale z filarami w formie potężnych posągów władcy, a dalej za nimi poprzeczny westybul prowadzący do sanktuarium z niszą, w której znajdują się cztery posągi przedstawiające Ptaha, tebańskiego Amona-Re, Ramzesa II i heliopolitańskiego Re-Harachte.

Na północ od Wielkiej Świątyni w Abu-Simbel Ramzes II kazał wznieść przybytek dedykowany swojej małżonce Nefertari, która była czczona tam razem z Hathor. Wejście do świątyni w formie pylonu wykutego w skale zdobi sześć monumentalnych posągów przedstawiających Nefertari w koronie Hathor oraz Ramzesa II. W swoim planie świątynia jest uproszczoną wersją Wielkiej Świątyni i składa się z sali z filarami hatoryckimi oraz westybulu prowadzącego do sanktuarium. W niszy umieszczono posąg Hathor chroniącej króla. Podobnie jak w Wielkiej Świątyni na reliefach zdobiących ściany mniejszej budowli pojawiają się wizerunki bogów katarakt oraz Horusa patronującego poszczególnym ośrodkom na terenie Nubii. Na północnej części głównej ściany pronaosu znajduje się przedstawienie królowej składającej kult Chnumowi, Satet i Anuket, zaś poniżej umieszczono wyobrażenie faraona adorującego Horusa Aniba, Buhen i Kuban.

Około dziesięć lat później niż w Abu-Simbel, rozpoczęły się prace nad świątynią w Derr, ukończone zostały jednak mniej więcej w tym czasie, czyli między dwudziestym piątym a trzydziestym rokiem rządów faraona. Świątynia w Derr powstała na wschodnim brzegu Nilu i nadano jej formę hemispeosu, obejmującego pylon, dziedziniec i dwie sale hypostylowe, za którymi umieszczono trzy sanktuaria. W środkowym wykuto w skale cztery posągi przedstawiające Amon-Re, Re-Harachte oraz Ptaha i Ramzesa II, którym poświęcony był przybytek. Derr zlokalizowane jest mniej więcej w połowie drogi między Kuban i Buhen, odwzorowaniem ikonograficznym tego jest umieszczenie na reliefach zdobiących ściany pierwszej sali hypostylowej oraz wejść do bocznych sanktuariów przedstawienia władcy przed wizerunkami Horusa czczonego i patronującego wspomnianym ośrodkom, tj. Horusa Buhen i Horusa Kuban. Ponadto, na ścianach świątyni znajdują się także reliefy odwołujące się tematycznie do militarnych kampanii faraona przeciwko Nubijczykom.

Jako ostatnie powstały świątynie w Wadi el-Sebua i Gerf Hussein, których budowę rozpoczęto około trzydziestego ósmego roku panowania Ramzesa II, ukończono je natomiast między pięćdziesiątym piątym a sześćdziesiątym rokiem jego rządów. Prace nadzorował prawdopodobnie ostatni z wicekrólów Ramzesa II o imieniu Setau, być może z tym związane jest przeniesienie ośrodka administracji wicekróla do Wadi el-Sebua i Buhen z Kuban, Aksza i Amara, gdzie znajdowały się wcześniej, za rządów wicekróla Hekanachta.

Świątynia w Wadi el-Sebua składa się z trzech pylonów flankowanych przez kolosalne posągi Ramzesa II oraz trzech dziedzińców z ustawionymi nań posągami sfinksów. Z ostatniego dziedzińca sala hypostylowa z filarami ozyriackimi prowadzi do pronaosu, a ten dalej do trzech sanktuariów i dwóch bocznych kaplic. W centralnym sanktuarium umieszczono posągi Amona-Re, Ramzesa II i Re-Harachte. Reliefy zdobiące ściany pomieszczeń świątyni zawierają sceny podkreślające związki faraona z najważniejszymi bogami czczonymi na terenie Dolnej Nubii: ukazują koronacją Ramzesa II przy udziale wybranych bogów, faraona otrzymującego od nich życie, a także króla składającego im kult. W Wadi el-Sebua Ramzes II, poza wzniesieniem nowej świątyni, odrestaurował także budowlę ufundowaną tu przez Amenhotepa III.

Świątynia w Gerf Hussein wzniesiona została na zachodnim brzegu Nilu i poświęcona przede wszystkim Ptahowi oraz Ramzesowi II, jednak czczono w niej także Ptaha-Tatenena i Hathor. Budowla uzyskała formę hemispeosu o planie wzorowanym na świątyni w Abu-Simbel. Składa się z pylonu, dziedzińca otoczonego z trzech stron kolumnadą, wzdłuż północnej i południowej części ustawiono filary ozyriackie Ramzesa II, zaś od wschodu kolumny lotosowe. Zachodniej ścianie dziedzińca nadano natomiast, postać drugiego, wykutego w skałach dżebla pylonu, za którym znajdowała się sala hypostylowa z sufitem wspieranym przez sześć filarów ozyriackich Ramzesa. Z sali hipostylowej, przez pronaos prowadziło przejście do właściwego sanktuarium, gdzie umieszczono wykute w skale cztery kultowe posągi przedstawiające Ptaha, Ramzesa II, Ptaha-Tatenena, Hathor. Dekoracja reliefowa zawierała, między innymi, sceny ukazujące kampanie faraona w Nubii oraz Ramzesa II w towarzystwie bogów, którym poświęcony był przybytek i innych, czczonych na terenie Dolnej Nubii. Podobnie, jak w przypadku innych tego typu wyobrażeń, zdobiących ściany pozostałych świątyń, sceny miały przede wszystkim podkreślać związki faraona z wybranymi bogami, a poprzez to legitymizować jego władzę.

Poza wspomnianą grupą świątyń Ramzes II ufundował także świątynie w Aksza, która ukończona została prawdopodobnie w tym samym czasie, co świątynia w Beit el-Wali oraz w Amarze Zachodnie, Dedykował ją Amonowi-Re, którego barkę wyobrażono w centralnym sanktuarium. Prace nad nią trwały przypuszczalnie równolegle z budową świątyni w Derr, czyli między piętnastym a trzydziestym rokiem rządów Ramzesa II.

Plan budowy Wielkiej Tamy Asuańskiej i groźba pochłonięcia licznych zabytków przez wody Jeziora Nasera zmobilizowały międzynarodowe środowisko badaczy, uczonych i inżynierów do podjęcia w latach 1960 -1970 akcji ratowania dziedzictwa kulturowego.
W ramach operacji ocalono także świątynie wzniesione przez Ramzesa II na terenie Nubii. Budowle zostały zdemontowane, usunięte z zagrożonego obszaru i przeniesione w bezpieczne miejsca. Odbudowana świątynia z Beit el-Wali znajduje się dzisiaj w okolicach Wielkiej Tamy Asuańskiej, obok świątyni przeniesionej z Kalabsza. Budowla z Derr została przeniesiona i zrekonstruowana w rejonie Amada. Niewątpliwie, najbardziej imponującym przedsięwzięciem była akcja ratowania świątyń w Abu-Simbel, kierowana przez profesora Kazimierza Michałowskiego. Budowle zostały pocięte na kilku tysięcy bloków, przeniesione 60m wyżej i zrekonstruowane na specjalnie wyrównanym szczycie góry. Dziś po tej skomplikowanej operacji nie ma śladów, a o jej precyzji świadczy także zjawisko występujące dwa razy do roku dokładnie w tych samych dniach. 22 lutego i 22 października promienie słońca oświetlające świątynię, docierają nawet do umieszczonych na samym jej końcu posągów czterech bogów.

Do Abu-Simbel najlepiej dostać się wykupując wycieczkę, jaką oferują hostele w Asuanie. Wyjazd o 3 nad ranem tylko brzmi przerażąjąco. Brak snu można nadrobić w trasie, w wygodnym, klimatyzowanym busie, którym zazwyczaj podróżują także turyści z innych hosteli, jest więc okazja do zawarcia nowych znajomości. Koszt takiej wyprawy to 100 funtów egipskich i obejmuje przystanki w Abu-Simbel, na wyspie File, przy Wielkiej Tamie Asuańskiej oraz przy kamieniołomach ze słynnym niedokończonym obeliskiem. Cena nie zawiera jednak biletów wstępu do wspomnianych miejsc.

autorka: Magdalena Kazimierczak

 

INFORMACJE PODRÓŻNICZE:

Bilet wstępu do Abu-Simbel: 70 EGP (50 % zniżki na kartę ISIC)

Bilet wstępu do File: 40 EGP (50 % zniżki na międzynarodowe karty studenckie)

Bilet wstępu do kamieniołomów granitu z niedokończonym obeliskiem: 25 EGP (50 % zniżki na międzynarodowe karty studenckie)

Bilet wstępu na Wielką Tamę Asuańską: 8 EGP

WYBRANA BIBLIOGRAFIA:

Adams, W. Y. 1977, Nubia- Corridor to Africa, Princeton, New Jersey.

Arkell, A. J. 1955, History of Sudan, From the Earliest Times to 1821, London.

Baines, J., Malek, J. 1995, Wielkie kultury świata, Egipt, tłum. Derda T., Warszawa.

Budge, E. A. W. 1907, The Egyptian Sudan, Its History and Monuments, vol. I, London.

Emery, W. B. 1965, Egypt in Nubia, London, Melbourne, Sydney

Grimal, N. 2004, Dzieje starożytnego Egiptu, tłum. Łukaszewicz, A., Warszawa.

Török, L. 2009, Between Two Worlds, The Frontier Region between Ancient Nubia and Egypt 3700 BC – AD 500, Leiden, Boston